Skulptura

[gen|us]

Odhise Paskali
Auguste Rodin - mjeshtri i vertete i skulptures
Arti i skulpturës në hekur
Pjetër Vukaj, Skulpturë
Medardo Rosso (1858-1928)
Skulptori Kristaq Rama (Skulptor i popullit)


Odhise Paskali


Artisti i Popullit, Odhise Paskali mund të cilësohet pa frikë si themeluesi i skulpturës shqiptare dhe një nga personalitetet më të rëndësishme të artit shqiptar. Odhisea lindi në vitin 1903 në Përmet. Ai u rrit dhe u edukua në një mjedis arsimdashës. Që në rini spikati zgjuarësia, shkathtësia dhe vullneti i tij për studime, aftësi që i bënë të mundur fitimin e së të drejtës së studimit të shkollës së mesme në Itali, ku u shqua si një ndër studentët më të mirë. Po kështu, përfundon me rezultate të mira edhe Fakultetin e Letërsisë e Filozofisë në Torino dhe më pas studion edhe për histori arti.
Që në vitet e hershme, Odhisea dallohet për shpirtin e iniciativës. Ai u bë nismëtar për krijimin e shoqërisë “Studenti shqiptar” në Torino dhe për botimin e revistës së studentëve shqiptarë të atjeshëm në vitet ‘20. Ndërsa në vitet ‘30 e shohim nismëtar të shoqatës “Miqt e Arbrit”; si organizator të së parës ekspozitë të arteve figurative dhe të çeljes së Shkollës së Vizatimit në Tiranë.
Hapat e para të karrierës së Odhisesë janë në fushën e publicistikës. Ai u shqua në estetikë dhe kritikë arti. Shkroi artikuj të ndryshëm me mendime e meditime për artin në mjaft organe shtypi të vendit apo të huaja. Nëse mund t’u hedhësh një sy artikujve të tij të viteve ‘20, mund të vësh re aktualitetin e tyre edhe sot. Sikur këto shkrime të autorit të mblidheshin, mund të bëhej një botim i veçantë mbi publicistikën e tij.
Odhisea dinte t’u përshtatej me shumë zgjuarsi situatave në çdo kohë. Duke gjykuar se vendi në vitet ‘20-‘30 kishte mungesë skulptorësh, me të mbaruar fakultetin dhe studimet për artin, i përvishet punimeve plastike, pra artit të skulpturës pranë ateliesë së një skuptori italian realist e monumentalist të Torinos. Kështu ai bëhet skulptori i parë profesionist shqiptar.
Me pushtimin fashist të vendit, Odhisea si erudit në fushën e artit, caktohet anëtar i Institutit të Studimeve të atëhershme, por në mungesë edhe të porosive të mjaftueshme, për ngritje shtatoresh, detyrohet të çelë një punishte për përgatitje shkumësash për nevojat e shkollave të vendit. Me çlirimin e Shqipërisë nga pushtuesit nazifashistë, krahas vazhdimit të krijimeve skulpturore për figurat e rilindasve, në tematikën e punimeve të tij zënë vend edhe heronjtë e popullit dhe dëshmorët e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.
Edhe pse Odhisea jetoi në Përmet vetëm 14 vjet dhe shumicën e jetës 82-vjeçare e kaloi në Itali dhe në Tiranë, ai ishte i lidhur me vendlindjen. Përveç ecejakeve të herëpashershme pranë familjes në periudha të ndryshme para djegies së shtëpisë së tij në korrik të vitit 1943 nga fashistët, ai krijoi në vendlindje një sërë veprash, midis të cilave skulpturën e “Partizantit Çlirimtar”, punën e grupit skulpturor “Shokët” në varrezat e dëshmorëve të Përmetit; bustin e Naimit; të Nonda Bulkës dhe të Fanjo Çiçakos në qytet; bustet e vëllezërve Frashëri në sheshin para Shtëpisë Muze në Frashër, bustin e dr. Refat Frashërit, etj. Kompleksin e varrezave të dëshmorëve të Përmetit, ai e plotësoi me tri figura për të përjetësuar edhe tre kushërinjtë e tij të parë (Harallamb Papa, Gaqi Vinjau e Foti Adhami). Në shtëpinë e piktorit të merituar Aristotel Papa, që ka më shumë se një vit që është ndarë nga jeta, ndodhet edhe një bust i vëllait të tij, dëshmorit Harallamb Papa, punuar e dhuruar nga Odhisea vite më parë. Ndoshta ky bust mund të mos jetë evidentuar nga Galeria Kombëtare e Arteve Figurative.
Odhisea, duke iu kushtuar kryekëput krijimtarisë së tij, nuk ishte i prerë për çështje administrative. Kur u emërua drejtor i Galerisë së Arteve aty nga vitet ‘60, ai nuk kishte dëshirë as t’i vinin telefon në zyrë, pasi zilja e tij e shqetësonte dhe nuk e linte të punonte.
Përveç punimeve konkrete, ai mbante shpesh shënime në formë ditari, qoftë për meditime mbi artin qoftë edhe kujtime historike, gjë që bëri të mundur, që një vit pas vdekjes së tij më 1986, të botohej libri “Gjurmë jete”, një material në fakt i shkurtuar e i cunguar.
Ndërsa janë ngritur mjaft shtëpi muze për figura të shquara të vendit tonë që nga Mic Sokoli e Luigj Gurakuqi në veri dhe të Vangjush Mio e Hasan Tahsini në jug ( pavarësisht se disa prej tyre janë shkatërruar nga varrmihësit e kombit) do të ishte mirë që këtij rrjeti muzeor t’i shtohet edhe shtëpia –muze e Odhise Paskalit. Ministria e Kulturës, Rinisë e Sporteve ndoshta duhet të marrë një vendim për të rindërtuar shtëpinë e tij në qytetin e Përmetit - një shtëpi dykatëshe me pak dhoma - dhe në një kohë të përshtatshme ajo të kthehet në shtëpi muze (ndoshta për të dy skulptorët e popullit, përfshi dhe Janaq Pacon - të dy përmetarë dhe bashkëpunëtorë në themelimin e skulpturës shqiptare). Krijimi i një shtëpie të tillë muze do të kishte më shumë vlerë të bëhej tani që jetojnë njerëz nga brezi i vjetër dhe njohin strukturën e dikurshme të asaj shtëpie, aktualisht e rrafshuar. Në këtë mënyrë do të plotësohej edhe një dëshirë e Odhisesë, të cilën e ka shprehur aty nga vitet ‘60 në mjediset e Ministrisë së Arsimit e Kulturës. Ai shfaqi dëshirën që në oborrin e shtëpisë së tij në Përmet, të vendosej autoportreti i tij, të cilin e kishte gati. Por kjo ishte e pamundur në atë kohë, pasi nomenklatura moniste lejonte që vetëm për udhëheqësin kryesor të vendoseshin buste e shtatore për së gjalli. Sot Odhisea kujtohet nga veprat e tij skulpturore, të cilat flasin vetë dhe kuvendojnë përditë me kalimtarët. Ndoshta një shtëpi muze, ku të tregohej historia e jetës dhe veprave të tij do të përjetësonte për brezat e ardhshëm imazhin e plotë të këtij personaliteti të madh të artit shqiptar.

[gen|us]

Një shekull në daltën e Odhise Paskalit

Admirina Peçi

Ai kurrë nuk kreu studime për skulpturë në jetën e tij. Por kjo nuk e pengoi që ai të ishte ndër më të mëdhenjtë e skulpturës shqiptare.

Odhise Paskali së bashku me famën e artit të tij ka mbërritur në kufirin e moshës ku shënohet shifra 100. Një përvjetor i veçantë që përkujtohet në Galerinë Kombëtare të Arteve me një miniekspozitë skulpture me 8 vepra të ndodhura në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve. Ishte menduar që për artistin e madh nën këtë 100-vjetor të akordohej nga Presidenti i Shqipërisë edhe titulli "Nderi i Kombit". Por ky titull do t'i akordohet vetëm në muajin janar pas vdekjes, skulptorit të sa e sa monumenteve kombëtare, të shpërndara në të gjithë Shqipërinë, Odhise Paskalit. Sipas drejtorit të Galerisë Kombëtare, Abaz Hado, atë ditë do të zhvillohet edhe një simpozium shkencor mbi figurën e artistit. Ndërsa sot paradite në përvjetorin e lindjes së tij, pranë këtij institucioni, përveç një pasqyrimi të shkurtër të kontributit që Paskali ka dhënë në kulturën tonë, do të ekspozohen edhe disa punë të tij, të ndodhura në fondin e galerisë. "Janë 8 skulptura që autori i ka punuar në periudha të ndryshme të jetës së tij, që do të ekspozohen për publikun, mes të cilave figura e një malësori e derdhur në bronz, një miniskulpturë luftëtari, figura e ish-diktatorit Enver Hoxha në rini të tij", thotë drejtori i Galerisë Kombëtare të Arteve, Abaz Hado, sipas të cilit, vepra më interesante që do të paraqitet në këtë ekspozitë përkujtimore është boceti i statujës "Fundi i Nazizmit", e cila ndodhet në oborrin e njërit prej kampeve të përqendrimit "Mathauzen".

E megjithëse, Paskali nuk studioi për skulpturë, ai mbetet më i madhi skulptor shqiptar i të gjitha kohërave. Odhise Paskali ishte shkrimtar, gazetar, përkthyes, piktor, skulptor. Kishte mbaruar studimet e larta për filozofi dhe letërsi në Torino, por deri në vitin 1927 ende nuk e dinte se çfarë drejtimi do të merrte jeta e tij. Ai krijonte në shumë gjini dhe të gjitha ishin të arrira. Ndërsa botonte mendimet e tij në shtypin e kohës, realizonte edhe skulpturë. Vepra e tij e vitit 1924, "I urituri", do të bëhej e njohur për të gjithë shqiptarët brenda dhe jashtë vendit dhe ky ishte momenti kur u dallua më së shumti si skulptor. Një ndër kryeveprat e tij mbetet figura e Skënderbeut, e cila ndryshe nga të gjitha realizimet e deritanishme, duket se i shkon më për shtat heroit kombëtar. Për të ai ka punuar për një kohë të gjatë, ndërsa janë edhe vepra të tjera të tij shumë të njohura si "Flamurtari", "Luftëtari Kombëtar", "Malësori", "Jeronim De Rada", "Naim Frashëri" etj. Por në jetën e tij artistike skulptorit Paskali i humbën shumë vepra. Mendohet se një numër i madh veprash që i përkasin viteve ´30-të gjenden në Itali, Gjenevë, Maqedoni etj. Shumë janë marrë si plaçkë lufte gjatë pushtimit. Në vitin 1925, kur sapo kishte përfunduar kryeveprën e tij "I urituri", Odise Paskali, kërkonte mundësitë për të studiuar në Akademinë e Arteve të Bukura në Itali, dëshirë të cilën mund t'ia realizonte vetëm mbreti. Ai dërgon në Pallatin Presidencial dy veprat e tij të fundit "I urituri" dhe "Fytyrë vajze", vepra që më pas mbetën në pallatin e Zogut, e më pas u nisën për në Itali.

[gen|us]

Jeta e skulptorit të madh

Odhise Paskali lindi në Përmet në vitin 1903. Studioi për Letërsi dhe Filozofi në Torino të Italisë, ku më pas vazhdoi studimet për histori arti në vitin 1927. Vite më vonë, në 1931-shin krijoi shoqërinë "Miqtë e artit". Në periudhën 1932-1937, në disa qytete të Shqipërisë, u ngritën disa monumente skulpturore, punime të autorit. Skulptori i Popullit është i njohur për shumë nga punimet e tij, por mbi të gjitha në krijimtarinë e vet të larmishme janë të njohura veprat: "I urituri", "Lufëtari Kombëtar", "Themistokli Gërmenji", në Korçë; "Ushtari i panjohur", "Partizani fitimtar" (Mathauzen, Austri) 1968; Monumenti i Skënderbeut në Tiranë me bashkautorë; Bustet: Naim Frashëri, Jeronim De Rada, Vojo Kushi e shumë vepra të tjera. Për të gjithë ata që e kanë vlerësuar, vepra e tij mbetet një shkollë e vërtetë arti.

[gen|us]

bija: Jeta e panjohur me italianen Keti


Odise Paskali, 20 vjet me zemrën e gruas në studio

Si i shpëtoi një operacioni të Sigurimit


AFRIM IMAJ

“Zemrën që ke dashuruar nuk bën ta lësh ta tresë dheu”.

I bindur deri në amshim ndaj kësaj filozofie të veçantë, gjeniu i skulpturës shqiptare, Odise Paskali, pas vdekjes së bashkëshortes, ka ruajtur zemrën e saj për 20 vjet me radhë. Kur e ndjera ka ndërruar jetë, ia ka shkëputur atë nga kraharori dhe, pasi e ka përpunuar mirë e mirë, e ka vendosur në vendin më të dukshëm të studios së tij. Për herë të parë ngjarja e rrallë zbulohet nga e bija e artistit të madh, e cila gjatë një interviste për gazetën “Panorama”, zbardh misterin e aktit të pazakontë, që Paskali në gjallje e ruajti me fanatizëm në privatësinë e tij. Eshtë një epilog dashurie i padëgjuar dhe në baladat e hershme. Fati do t’i rezervonte këtë fund historisë interesante të dashurisë së skulptorit më të shquar shqiptar me italianen Keti. E lindur diku nga mesi i viteve ‘20, në auditorët e Universitetit të Torinos, dashuria e pastër mes dy të rinjve të kombësive të ndryshme do të mbyllej një ditë vjeshte të vitit 1947, në një strehë modeste në Tiranë. Në çastet fatale me trupin e pajetë të së shoqes në shtëpi, Odise Paskali do të bënte atë që besonte. Teksa përgatiste për ta përcjellë drejt banesës së fundit trupin e asaj që kishte dashur më shumë në jetën e vet, do të ruante për kujtim zemrën e saj. E bija, Floriana, duke ndriçuar jetën e panjohur të të atit, thotë se zemrën e Ketit e mbajti për 20 vjet në ballin e studios së tij dhe çdo ditë sa futej e dilte prej aty përshëndetej me të në një mënyrë të veçantë. Në emër të dashurisë së këputur në mes, Paskali kishte daltuar ndërkaq edhe bustin e Ketit, që e ruante në krah të zemrës. Për të, thotë Floriana, këndi në të cilën e kishte vendosur ishte diçka i shenjtë dhe hyjnor. Po kush ishte vajza nga Torino që mori zemrën e gjeniut të artit shqiptar? Pse nuk është njohur në opinion kjo pjesë e jetës së Paskalit? Kush ishin njerëzit me të cilët ai ndau dhimbjen për humbjen e Ketit, bashkëshortes që donte sa edhe jetën e vet...


Zonja Floriana! Në librin për babanë tuaj që keni botuar së fundmi përmendni një personazh të panjohur deri tani. Italiania Keti, për të cilin flisni në këtë monografi, shfaqet për herë të parë si një nga bashkëpunëtoret e afërta dhe njeriu i zemrës së mjeshtrit Paskali...
Ka qenë një marrëdhënie e veçantë e babait tim me Ketin, vajzën me të cilën u lidh kur studionte në Torino. U dashuruan aty dhe ngritën srehëzën në Tiranë, ku jetuan bashkë për vite me radhë. Krijuan një familje model me një harmoni të shkëlqyer, e cila do të shkonte kështu deri në vitin 1946. Deri në çastin fatal, ku Keti do të ndërronte jetë papritur në duart e babait. Ka qenë kjo një nga dhimbjet më të mëdha që ka përjetuar ai. Por gjeti forca dhe e mori veten. Gjithsesi, kujtimeve të Ketit asnjëherë nuk iu ktheu krahët. As atëherë kur u martua me nënën tonë, as kur u bë baba, as atëherë kur i thirrën gjysh...
Pra, Keti ka qenë gruaja e parë e babait tuaj. Si ka mundësi që për të nuk është folur kurrë?
Babai e ka pasur të shenjtë privatësinë dhe çdo gjë që kishte të bënte me të kishte dëshirë të mbetej pronë e tij. Ai asnjëherë nuk e pa të arsyeshme për t’u treguar të tjerëve për talentin dhe fisnikërinë e rrallë të saj. Në asnjë rast nuk ka bërë të njohur për opinionin kujtimet intime që kishte me të. Po kështu edhe dhimbjen për humbjen e parakohshme të saj u mundua ta manifestojë brenda vetvetes. Në këtë mes mendoj se, përveç principit të shenjtërisë së marrëdhënieve me Ketin, kishte edhe një arsye tjetër, që e bënte babanë ta mbante çdo gjë brenda vetes dhe mos t’i kushtonte shumë publicitet familjes.
Cila mendoni se ka qenë arsyeja tjetër që Odiseja e ka ruajtur disi në fshehtësi bashkëjetesën me Ketin?
Kjo gjykoj se ka të bëjë me kontekstin e kohës kur ata krijuan familjen në Tiranë. Jemi menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore dhe triumfi i komunistëve do t’u jepte një lloj sensibiliteti marrëdhënieve me të huajt, sidomos me ata italianë, për vet aktivitetin e ushtrisë së Duçes gjatë okupimit fashist të Shqipërisë. Ndjeshmëria e njerëzve menjëherë pas luftës, për më shumë ideologjizmi i marrëdhënieve me të huajt, padyshim do të ishte një rrethanë shtrënguese për familjen e babait, i cili kishte zgjedhur shoqe të zemrës një vajzë italiane nga një familje aristokrate.
Si ua përshkruante babai historinë e njohjes me Ketin dhe çfarë mbani mend nga kujtimet e tij për të?
Historia e dashurisë së tyre zë fill në vitet ’20, kur të dy studionin në Torino. Ajo, një vajzë nga një oborr aristokrat, dhe Odiseja, një djalë i talentuar që studionte në Torino për Histori Arti dhe Filozofi. Pas një njohjeje spontane, të dy kanë gjetur njeriun e zemrës te njëri-tjetri dhe kanë krijuar familjen, fillimisht në Itali e më vonë në Tiranë. Nga shoqet e Ketit dhe të babait të viteve të shkollës kam pasur rast të lexoj shumë kujtime, në të cilat bëhet fjalë për një dashuri të pastër e të mbështetur mbi motive të qenësishme.
Pas kësaj njohjeje të dy do të vinin të jetonin në Shqipëri.
Nuk kishin mundësi për t’u sistemuar në Torino, ca më tepër kur familja e Ketit kishte kushtet komode dhe një pozicion të favorshëm shoqëror atje?
Për këtë kam folur gjatë me babanë. E kam pyetur herë pas here, madje në ndonjë rast e kam quajtur edhe aventurë vendimin e tyre për të lënë Italinë e për t’u kthyer në Shqipërinë e shkatërruar të asaj periudhe. Po çuditërisht ai në asnjë rast nuk ndjente pendesë për atë që kishte bërë, madje shpesh thoshte se njëqind herë të gjendej përpara kësaj dileme, të njëqinda herët do të vepronte njësoj. Ishte idealist dhe çdo gjë nga kënaqësitë e veta e lidhte me fatet e atdheut. Një lloj rilindësi i lindur. Këtë ia kishte kuptuar me sa duket edhe Keti, që në asnjë rrethanë nuk e vuri në diskutim vendimin e tij për ta kthyer talentin e tyre në pronë të vendit tonë.

[gen|us]

Pas vdekjes së Ketit, Paskalit i duhej të krijonte të tjera marrëdhënie. Një martesë tjetër me nënën tuaj, një familje të re në të tjera rrethana. A u fashitën kujtimet e tij për dashurinë e parë dhe çfarë përfaqësonte për të vajza nga Torino, që i fitoi zemrën gjatë viteve të shkollës?
Për babanë kujtimet për Ketin ishin pjesë e shpirtit të tij. Unë vërtet kam ardhur në jetë shumë më vonë nga vdekja e saj, por qysh fëmijë më ka ndjekur imazhi që më kishte rrënjosur babai për të. Pastaj, nga mënyra se si e kishte vendosur ai profilin e familjes, Keti do të mbetej gjithnjë në ballin e vendit. Gjithnjë e re, energjike, e brishtë, e dashur...
Kur thoni në ballin e vendit, kini parasysh nderimin e Odisesë për kujtimin e Ketit?
Kur them në ballin e vendit, kam parasysh shumë më tepër se kaq. Mjafton të kujtoj që babai deri ditën e fundit të jetës e pati në ballin e studios së tij bustin dhe zemrën e Ketit. Për të prania e tyre në vendin më të dukshëm ishte mjaft domethënëse. Dhe po t’i vije re mënyrës së veçantë si komunikonte me to sa herë futej e delte nga studioja, patjetër që do të emocionoheshe e do të bije në mendime. Ishte një ritual i përditshëm. E niste ditën e punës me pastrimin e bustit dhe ledhatimin e enës së qelqtë ku ishte zemra e Ketit dhe pas disa çasteve mbërthyer mbi to, fillonte nga projekti që kishte lënë në mes. Për të këto momente ishin të shenjta, diçka intime e hyjnore njëherazi. Askënd nuk pranonte ta shkëpuste sadopak nga ky komunikim i heshtur dhe asnjërin nuk preferonte ta sqaronte për atë që bënte.
Me siguri që bustin e kishte bërë vetë apo jo?
Bustin e Ketit e kishte bërë vet, siç thoshte, jo me thonj e me daltë, po me shpirt. Madje jo vetëm kaq, por e mbante veprën më të mirë të tij. E kanë pohuar këtë edhe mjaft nga kolegët dhe njerëzit e shquar të artit. “Keti” ka qenë një vepër e rrallë që vështirë se përsëritet...
Pse thoni ka qenë, a nuk është ruajtur kjo vepër e rrallë?
Si gjendje inventari është, po e denatyruar. E denatyruar në një mënyrë profesionale, që nuk mund të restaurohet më. Ka vënë dorë mbi të një dorë e fëlliqur, pikërisht atëherë kur në studion e babait vërshuan si talebanët disa pseudoartistë, në kohën që babai kishte ndërruar jetë.
Po kjo “zemra” që mbante në studio Paskali, ishte ndonjë punim tjetër?
Ishte zemra e vërtetë e Ketit...
Zemra e Ketit? Si ka mundësi?
Po, po, zemra e saj! Atë e pati ruajtur babai të balsamosur në një enë qelqi. Sa herë futej në studio atij i dukej se dëgjonte tik-takun e saj. Kur isha e vogël nuk mund ta kuptoja domethënien e këtij rituali, po më vonë do ta merrja vesh.
Në çfarë kushtesh e ruajti Paskali zemrën e Ketit?
Kjo është një histori më vete, me të cilën ai na njohu kur ishim rritur. Vetëm atëherë na ka rrëfyer misterin që fshihej pas saj. Qysh nga ajo kohë e deri sot nuk kam dëgjuar një ngjarje të tillë. Gjithsesi, babai dëshironte që kjo të mbetej në privatësinë e familjes dhe të dashamirësve të tij. Ishte një zgjidhje e tij në emër të një dashurie dhe të përjetësisë së saj. Nejse, të flasim për kushtet në të cilat babai duhej të prodhonte këtë histori...
Si mundi ta ruajë zemrën e Ketit?
Kur morën fund përpjekjet e jashtëzakonshme të babait për t’i shëruar sëmundjen në vesh, që më vonë do t’i depërtonte në tru, duhej ti bënte përcjelljen e lamtumirës. Keti po ikte, por zemrën e saj që rrahu kurdoherë me zemrën e tij ai nuk donte që ta treste dheu. E dashura e tij që la çdo gjë në vendlindjen e saj për t’i qëndruar pranë, tashmë duhej të tretej në tokën e huaj. “Të paktën t’i ruaj zemrën”, mendoi babai dhe me mënyrën e tij realizoi atë që i tha zemra e vet. Në kuzhinën e vogël të banesës dy-katëshe në bulevardin “Zogu i Parë”, në katin e parë të së cilës ishte atelia e tij e punës, ngriti laboratorin që i duhej. Mbylli derën dhe filloi të operojë vet mbi trupin e të dashurës pa jetë. Hapi kraharorin e saj dhe i mori zemrën. Pasi e përpunoi me formalinë, të cilën e kishte siguruar më parë, e futi në një enë qelqi të porositur enkas për këtë punë. Pastaj e vuri në ballin e studios.
Dhe e ruajti aty për shumë vite...
Për gati 20 vjet e ruajti në studion e tij, si një gjë të shtrenjtë. Përpara saj ndjehej i qetë dhe i ngazëllyer njëherazi. Nuk kishte dëshirë që këtë ta bënte publike. Mjafton ta dinim ne, fëmijët dhe të dashurit e tij. Ishte dashuria e tij e këputur në mes. Zemra e Ketit ishte imazhi i saj.
A kishte njeri që e ndihmoi për balcamosjen e zemrës?
Jo. Unë thashë që ai u mbyll i vetëm në kuzhinë dhe aty manipuloi vet me trupin e Ketit. E kishte mësuar më parë fatin e keq të saj dhe kishte marrë të gjitha masat e nevojshme për të përpunuar zemrën, që do t’ia ruante si kujtim të përjetshëm. Po të njëjtën gjë bëri edhe me trupin e saj. E balcamosi vet me merak dhe e veshi me rrobat që i kishte lënë amanet Keti. Me një përkujdesje të veçantë përgatiti edhe banesën e fundit të saj. Kishte përgatitur dy arkivolë që futeshin te njëri-tjetri. I pari që mbante trupin e saj ishte metalik. I dyti, brenda të cilit futej i pari, ishte prej druri. Të dy arkivolët në të katër cepat, kishin katër gypa ajrosje. Po kështu edhe në katër cepat e varrit të madh që i bëri, kishte katër gypa ajrimi që komunikonin me vrimat e dy arkivoleve. Për shumë vite kjo banesë e veçantë e Ketit hijeshonte varrezat publike të “Varrit të Bamit”. Kur do të zgjerohej qyteti i Tiranës bëmë transferimin e saj prej aty në Sharrë, aty ku prehet edhe babai...
Përveç bashkëjetesës me Ketin, për të cilën nuk është folur më parë, ka pasur ngjarje të tjera që nuk njihen për Odise Paskalin?
Është edhe një ngjarje tjetër me të cilën jemi njohur shumë vonë. Një ndodhi që ka të bëjë me misterin e një operacioni të fshehtë të Sigurimit të Shtetit, për ta futur në burg si element antiparti. Dikush kishte përgjuar në jetën e tij, dikush kishte hulumtuar në dorëshkrimet e tij dhe e kishte denoncuar te operativi i Sigurimit. Që këtej kompetenti do të ndërtonte skemën e një operacioni në të cilën do të angazhohej edhe ministri i Brendshëm për ta prangosur tim atë si tradhtar dhe njeri që ruante nostalgji për jetën në metropolet borgjeze të Italisë. Procedura për të goditur Odisenë arriti deri te Enver Hoxha. Për këtë unë di fare pak. Di që ende janë gjallë protagonistët e këtij operacioni. Ashtu siç është ende gjallë edhe njeriu që e këshilloi. Me sa di ka qenë Xhelil Gjoni, që e ka mbyllur këtë histori me një qortim në zyrën e sekretarit të Komitetit të Partisë së Tiranës.

[gen|us]

Mjeshtri i skulpturës: 60 vjet, 600 vepra

Në 60 vjet, “Skulptori i Popullit”, Odise Paskali, ka bërë rreth 600 vepra. Më shumë se galerinë e gjerë të personazheve, mjeshtri i shquar ka gdhendur në bronz historinë e Shqipërisë, duke bërë monumentet e të gjitha figurave të kombit, që nga rilindja, pavarësia, monarkia, Lufta Nacionalçlirimtare e deri te regjimi komunist. “Luftëtari Kombëtar”, “Skënderbeu”, “Fan Noli”, “Onufri”, “Ahmet Zogu”, “Enver Hoxha”, “Naim Frashëri”, “Flamurtari i Vlorës”, “Çerçiz Topulli”, “De Rada”, “Pashko Vasa”, “Migjeni”, “Isa Boletini”, “Idriz Seferi” etj. janë vetëm një pjesë e monumenteve që ka bërë Odise Paskali



Esseja e lamtumirës

“Esseja nr.425” Kështu e ka cilësuar në librin e kujtimeve Odise Paskali njërën prej krijimeve spontane, që është njohur ndryshe si eseja e lamtumirës. Në pak radhë mjeshtri i shquar i skulpturës ka hedhur një mesazh interesant, që sa herë e lexon të vë në mendime. Ja ç’thotë ai: “Lavdia shpesh ndrin kur protagonisti ka vdekur. Njeriu që luajti një rol të nderuar për shoqërinë, i lë asaj trashëgim veprën, mundin, shpirtin që shkëlqen i rrethuar me aureole. “Si trashëgim ju lëmë shpirtin tonë” këndoi Asdreni ynë. Kjo është lavdia që lë vlerat e vërteta të shkrira në jetën e pavdekshme të kombit”.



Varrmihësi Shkreta: Mjeshtri me papion, çdo të diel vinte te “Varri i Bamit” me pajton

“Ai vinte çdo të diel, gjithnjë në orën 10:00 dhe rrinte gati gjysmë ore te varri i së shoqes. Ndizte nga një qiri te katër qoshet e tij, vendoste një tufë të madhe me lule dhe ikte i përlotur”. Kështu e nis rrëfimin e tij 80-vjeçari Xhem Shkreta, njeriu që ka bërë varrmihësin e Komunales në fillimin e viteve ‘50. Ai është njohur me mjeshtrin e skulpturës krejt rastësisht, teksa i ka tërhequr vëmendjen rituali i veçantë i homazhit të tij.
“Mëngjesin e çdo të diele, te hyrja e varrezës do të shfaqej pajtoni me të cilin vinte përherë”, kujton Shkreta. “Si gjithnjë i veshur ‘shik’ me një kostum të zi dhe papion te fyti. Mbante kurora me lule të bukura në dorë dhe shpesh më kërkonte ta ndihmoja për ta shoqëruar te varri i Ketit. Pastaj ecte më ngadalë. Ngadalë dhe i përlotur. Shkonte te strehëza e së shoqes dhe përulej në gjunjë. Ishin çastet kur ai nuk donte t’i rrinte njeri pranë. Rrinte gati gjysmë ore ashtu. Kush e di çfarë bënte. Si çohej në këmbë, fillonte të pastronte varrin dhe rregullonte kurorat me lule, që rrallëkush i kishte atëherë...”.
Për vite të tëra, sipas varrmihësit Shkreta, Odise Paskali do t’i nënshtrohej këtij rituali në një mënyrë gati të çuditshme. Kështu deri në ditën kur “Varreza e Bamit” do të çpopullohej, për të ndërruar destinacion. Pikërisht atëherë mjeshtri do të paraqitej nga të parët, madje me një staf të tërë. Ndër njerëzit që ka marrë pjesë në zhvarrimin e Ketit ka qenë edhe Xhem Shkreta. I ka të paharruara mbresat e asaj dite 70-vjeçari që ka bërë varrëmihësin në vitet ‘50. “Atë ditë profesori ishte tërësisht i hutuar, po e mbante veten. Çdo gjë e bëri me përkujdesjen e tij, ashtu siç drejtoi nga afër edhe rivarrimin në zonën e Sharrës”, shton Xhem Shkreta, që e ka përjetuar nga afër këtë ritual të trishtë të mjeshtrit të madh të skulpturës shqiptare.

[gen|us]

Rrëfimi i redaktorit të dorëshkrimit të kujtimeve

Kallulli: Si nisën prapaskenat me librin e Paskalit


“Njerëzit e shtëpisë botuese e çuan dosjen e dorëshkrimit në zyrat e Sigurimit”


“Kur priste botimin e librit me kujtime, do të përballej me Sigurimin e Shtetit.

Gjatë leximit të dorëshkrimit, dikush kishte dalluar devijimin nga vija e Partisë dhe kishte adresuar autorin në bankën e të akuzuarve”. Për studiuesin e njohur, Adriatik Kallulli, kjo ka qenë një nga momentet më të vështira të mjeshtrit të skulpturës shqiptare, për të cilën ai nuk foli asnjëherë në ngjallje. Gjatë një interviste për gazetën “Panorama”, duke kujtuar miqësinë e hershme me Paskalin e madh, ai sqaron për herë të parë lidhjen e veçantë me procesin e librit-legjendë, për të cilin për pak nuk u prangos gjeniu i daltës. “Ishte në dëshirën e tij, - rrëfen Kallulli, - që unë të isha redaktor i dorëshkrimit me kujtime, të cilin kishte vendosur për ta botuar në fundin e jetës. Kishte në të përjetimet e 60 viteve, që i kishte hedhur në letër me një mjeshtëri të rrallë. Pasi e lexova, u takova me Paskalin, ramë dakord për ndonjë ndryshim të pjesshëm dhe e dorëzuam veprën në shtëpinë botuese. Aty, të tjerë “studiues” e kishin parë atë në një optikë tjetër dhe e kishin denoncuar pas krahëve Odise Paskalin. Që këtej, jeta e tij do të futej në të tjera hulli e andralla, për të qartësuar jo vetëm pozicionin si krijues, por edhe për t’u mbushur mendjen “vigjilentëve” se nuk e lidhte asgjë me veprimtarinë antikombëtare për të cilën akuzohej”. Gjithsesi, odiseja me librin që mund t’i kushtonte shtrenjtë njeriut të skulpturës do të vazhdonte gjatë, duke përshkruar tërë hierarkinë e strukturave të shtetit komunist, madje deri në zyrën e Enver Hoxhës. Gjatë rrëfimit të këtij fakti të panjohur, studiuesi Kallulli thotë se vetëm një rrethanë sporadike mundi ta shpëtojë Odise Paskalin nga prangat dhe ferri i Burrelit. Po si u procedua me dorëshkrimin që penalizoi mjeshtrin e daltës shqiptare? Kush ishin njerëzit që e bënë objekt të Sigurimit të Shtetit skulptorin e papërsëritshëm? Si e përjetoi gjeniu i skulpturës shqiptare lojën e njerëzve hije, që ngritën prapaskenat monstruoze dhe kërkuan ta bënin banor të ferrit të Burrelit?

Zoti Adriatik, ju jeni redaktor i librit të vetëm të “Skulptorit të Popullit”, Odise Paskali. Çfarë mbani mend nga marrëdhëniet me autorin gjatë kohës që përgatitej botimi i tij?

Bashkë me shumë skulptura të ndryshme që kanë “pushtuar” sheshet e qyteteve shqiptare, Odise Paskali na ka lënë edhe një libër që titullohet “Gjurmë jete”. Në pasaportën e tij është shënuar emri im si redaktor letrar. Po e vërteta nuk është tërësisht kështu...

Pse nuk jeni marrë ju me redaktimin e librit “Gjurmë jete”?

Mua më është besuar redaktimi i dorëshkrimit nga mjeshtri Paskali, por të tjerë vunë dorë fshehtas dhe bënë jo thjesht redaktimin, po censurimin e librit. Me këtë mekanizëm tinzar u retushuan mjaft nga vlerat e vërteta të tij. Janë hequr e përqethur nga lënda origjinale gjërat më të bukura, frymëmarrja e përjetimeve dhe janë lënë disa nga ngjarjet e meditimet që nuk zgjojnë ndonjë interes të veçantë. Për ironi të fatit ka mbetur aty edhe emri im si redaktor, që edhe sot nuk e di në cilat kushte censuruesit e tij e kanë vendosur në pasaportën e librit “Gjurmë jete”.

A ju kujtohet çfarë është retushuar në dorëshkrimin e autorit?

Kanë kaluar shumë vite që nga ajo kohë dhe detajet nuk mund t’i mbaj mend me hollësi. Ajo që kam parasysh nga censurimi i librit të Paskalit është pjesa e përjetimeve nga bota studentore në Torino të Italisë, si dhe përqasjet filozofike nga optika e idealistit, Bled Paskali. Mbi të gjitha veprës i është hequr nervi i rrëfimit, çka e bënte atë interesante dhe shumë të veçantë në llojin e vet.

Në cilat rrethana jua besoi Paskali redaktimin e librit të kujtimeve?

Ka qenë një mbrëmje pranvere e vitit ‘83, në mos gaboj, kur më telefonoi Odise Paskali në shtëpi. Pas përshëndetjeve të rastit më tha se kërkonte të takoheshim për të biseduar për një problem që kishte të bënte me botimin e kujtimeve të tij. Të nesërmen, aty nga ora 17:00 u takuam te kafe “Flora” në rrugën e “Durrësit”. Qysh në fillim më njohu me angazhimin për sistemimin e kujtimeve, me qëllim botimin e tyre. Aty për aty më zgjati bllokun e zverdhur dhe nisi të më sqarojë për përmbajtjen e lëndës që kishte hedhur prej vitesh në të. “Kam shkruar aty, më shpjegoi, meditime të ndryshme, fragmente autobiografie, ngjarje të veçanta, kronika në formë ditari, ese, pikëpamje, gjykime, vlerësime, opinione, rrëfime intime, si dhe mjaft shpërthime të momentit, të cilat kam menduar se, pavarësisht privatësisë së përjetimit, kanë vlera edhe për të tjerët”. Si më orientoi me këtë, më tha se më kishte besuar redaktimin e tyre për t’i përmbledhur në një libër të vetëm. Dhe të them të drejtën oferta më gëzoi jashtë mase, kur kisha parasysh emrin e madh që kishte krijuar me daltën e famshme. Sa i shpreha gatishmërinë për t’iu përgjigjur me kënaqësi, ai u çua nga karrigia dhe u largua, duke më marrë leje vetëm për dy minuta. Shkoi në shtëpinë e tij që e kishte aty pranë dhe mori një album të veprave të tij të porsabotuar dhe ma fali me një autograf të veçantë. Pimë kafen e porositur dhe u çuam. Unë mora me vete dorëshkrimet, me premtimin se brenda një jave do t’i ktheja mendimet e mia. Ai më përqafoi me përzemërsi dhe u largua.

[gen|us]

Pastaj ju filluat me studimin e dosjes, ku Paskali kishte mbledhur materialin që kërkonte të botonte...

Që ditën e parë fillova ta lexoja me shumë kërshëri dorëshkrimin e mjeshtrit të skulpturës. Ishin rreth 500 faqe. Iu ktheva dy herë lëndës së ngjeshur hedhur në letër me shumë pasion e çiltërsi. Pastaj nisa të hedh shënime, për të cilat do të komunikoja me autorin. Më kishte qëlluar të redaktoja me dhjetëra libra, po në rastin konkret kisha të bëja me një vepër të një lloji të veçantë. Ca më tepër kur bëhej fjalë për autorin e saj, gjeniun e artit shqiptar, që përpara se të shkëlqente si skulptor, kishte demonstruar dimensionin e një dijetari dhe filozofi që lexonte në disa gjuhë të huaja. Dorëshkrimi që më kishte besuar kishte brenda lëndën e 60 viteve që e kishte qëmtuar me kujdes. Pasi krijova një perceptim timin rreth tij, sipas premtimit i ktheva përgjigje profesorit. U takuam sërish te kafe “Flora”. I dhashë dosjen e dorëshkrimit, në të cilën kisha edhe shënimet e mbajtura. Duke pirë kafen, i shpreha konsideratën për veprën e bukur që kishte fjetur për dekada të tëra në studion e tij. Ai u lumturua dhe më përqafoi me përzemërsi, duke u hedhur aty për aty një sy atyre pak sugjerimeve që kisha hedhur unë në fund të materialit.

Çfarë ndodhi më tej me dorëshkrimin e Paskalit?

Ai e çoi menjëherë në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, madje këmbënguli pranë autoriteteve të institucionit që redaktor të isha unë. E vërteta është se librin ia pranuan, ndërkohë që mirëpritën edhe propozimin e tij për redaktorin. (Unë kisha punuar prej vitesh si redaktor i jashtëm i shtëpisë botuese). Por gjërat u komplikuan më tej. Njohja me lëndën, mesa kam marrë vesh më vonë, kishte zbuluar përmbajtjet delikate të përsiatjeve të Paskalit. “Njerëzit e besuar” që kishin lexuar veprën me vigjilencë, kishin mbajtur shënim e kishin raportuar tinëz për aspektet që penalizonin librit e mjeshtrit të shquar. Në argumentet e goditjes, kishin nënvizuar teprinë e intimitetit, ndikimet nga vepra e idealistit Bled Paskalit, cenimin e filozofisë marksiste në trajtimin e subjekteve të veçanta, si dhe një lloj nostalgjie për metropolet italiane.

Ndërkaq, ju ishit redaktor i librit, a u njohën me këto defekte të veprës gjatë procesit të përgatitjes për botim?

Libri “Gjurmë jete” gjatë procesit pati shumë probleme, me të cilat ballafaqohej një grup i vogël i besuar i elitës politike. Ishin nga ato ngjarje që përshtjellohen prapa kuintave. Duart që operonin fund e krye mbeteshin anonime. Kuptohet që për mua, njërin nga redaktorët e zgjedhur nga autori, gjithçka e kontestuar për veprën nuk mund të më bëhej prezente. Nga mënyra si ishte pozicionuar kritika politike e veprës, gjërat e kishin kapërcyer çështjen e botimit dhe ishin përqendruar në penalizmin e autorit të saj, pavarësisht një rrethane sporadike që do ta shpëtonte nga prangosja.

Kur e morët vesh se autori i librit që ju kishit në proces botimi rrezikohej nga prangosja?

Këtë do ma tregonte vetë Paskali, që me sa dukej e kishte ndjerë se ndiqej nga njerëzit e Sigurimit. Ishte koha kur ishte mbyllur historia e librit, madje disa muaj më vonë. Pikërisht në një nga ato mëngjese kur pinim kafen te “Pallati i Kulturës” ai më la të kuptoja se me të diçka nuk shkonte. Kur e pyeta përse e kishte fjalën, pasi pa rreth e rrotull, më tha se dikush përpiqej për të përbaltur veprën dhe emrin e tij me probleme të karakterit politik. Vetëm kaq më shpjegoi. Me thënë të drejtën mendova ndonjë ndjenjë vetëpersekucioni që ndodh shpesh me njerëzit e mëdhenj të artit dhe pasi e qetësova ndërrova drejtimin e bisedës.

Në kohën që merreshit me redaktimin e librit, a i konstatuat përpjekjet që bëheshin për penalizmin e autorit?

Unë nuk bëja pjesë në shpurën e njerëzve të besuar, që shpesh procedurën e botimit të librave e bënin “lëndë të parë” për punonjësit e Sigurimit. Për këtë arsye nuk kisha si të njihesha me atë që ndodhte jashtë procedurave krijuese që kishin të bënin me botimin e librit. Kjo është një histori, të cilën e kam mësuar shumë më vonë. Kritikët e besuar të shtëpisë botuese “Naim Frashëri”, pasi kishin konkluduar mbi përmbajtjen e dyshimtë të veprës, e adresuan atë te organet e Sigurimit, të cilat do të operonin me prangosjen e Paskalit. Pikërisht gjatë kësaj kohe mua më vdiq babai dhe u shkëputa për disa ditë nga puna. Për javë të tëra u shkëputa edhe nga fati i dorëshkrimit të Paskalit. Atë, gati çdo natë gjatë periudhës mortore, e kisha mysafir në shtëpi, bashkë me miqtë e tij, Sterio Spase e Andrea Varfi. Asnjëherë gjatë kësaj periudhe ai nuk ma zuri në gojë punën e librit. Gjithsesi, pak kohë më vonë, profesor Paskali më mori në telefon dhe më dha lajmin se ishte botuar “Gjurmë jete”. Ishte një lloj hibridi i përqethur në mënyrën më të keqe i dorëshkrimit të tij. Megjithatë, autori, që më në fund ishte ballafaquar me të gjitha prapaskenat që desh i kushtuan shtrenjtë, kishte rënë në një lloj qetësie.

[gen|us]

Deri ku shkoi ndëshkimi i Odise Paskalit për çështjet politike të librit?

Problemet që kishin të bënin me përmbajtjen e dyshimtë të librit të tij “Gjurmë jete” ishin vetëm njëra nga arsyet, shtysa e procesit që e vuri emrin e mjeshtrit të skulpturës në objektivin e një operacioni special të Sigurimit të Shtetit. “Kompetentët” kishin hulumtuar mandej në tërë jetën dhe komunikimin e përditshëm të tij dhe kishin plotësuar një dosje të tërë me fakte e dëshmi që e kryqëzonin Paskalin e madh si njeri me mentalitet borgjez dhe me prirje dekadente. Pritej vetëm verdikti i kreut të shtetit komunist për ta dënuar “Për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”. Për fatin e tij të mirë, skema nuk funksionoi deri në fund, sipas regjisë antinjerëzore. Përfundimisht, gjeniu i daltës do ta mbyllte këtë kalvar të papriturash me një qortim në zyrën e sekretarit të Parë të Komitetit të Partisë të rrethit të Tiranës.

E mbani mend kur ju ka njohur me këtë fakt?

Unë diçka kisha marrë vesh nga të tjerët dhe një ditë e pyeta spontanisht për atë që kishte ndodhur me të. “Të shkuara të harruara” më tha me një qetësi të brishtë pas atij makthi të jashtëzakonshëm që kishte përjetuar.

Afrim Imaj



vijon nesër...


neser do te lexoni

Odiseja e dorëshkrimit të Paskalit nga shtëpia botuese në zyrat e Sigurimit të Shtetit
Si u fotografua në laboratorin e Kriminalistikës të Ministrisë së Brendshme vepra e skulptorit të shquar
Rrëfimi i Neshat Tozës: Spiunët e vegjël nuk mund ta kryqëzonin mjeshtrin e madh
Dosja e fshehtë e Sigurimit të Shtetit për Sekretariatin e KQ, ku kërkohej leja për prangosjen e Paskalit
Angazhimi i Ramiz Alisë me procedurën që kërkonte lejen e Enverit për arrestimin e gjeniut të skulpturës


Historia e veprës “I urituri”, punuar fillimisht në argjil

Paskali: Si e bëra skulpturën e parë

“Në vitin 1914, në moshën 11-vjeçare, plasën trazira e turbullira. Ishte pragu i Luftës së Parë Botërore. Asgjë nuk zinte vend. Në atë rrebesh politik, shumë fshatarë përmetarë shtrëngohen të braktisin vatrat e kasollet, e të zdirgjen si refugjatë në Ullishtet e Vlorës. Shumë nga ata u borën dhe u rraskapitën. Pati edhe momente tragjike. Në ato rrethana të vështira mungonte buka dhe uji. Shumë pleq e fëmijë vdiqën. Këto ngjarje të llahtarshme më kujtoheshin kur isha student në Itali. Në atë moshë njëzetvjeçare kujtoja ato peizazhe të djegies së kasolleve prej kashte dhe fieri të përmetarëve. Mora lapsin, shkrova poezi. Por m’u duk pak. Më lindi një ide tjetër. Nga ai det fytyrash të vuajtura veçoja më markanten. Ishte vepra ime e parë në argjil. Skulptura ime e parë. Guximi i fjetur në damarët e mi.
E dyta skulpturë që kam bërë pas kësaj ka qenë medaljoni i Avni Rustemit. Avni Rustemi, idhulli i rinisë së kohës time, kishte ndikim të madh. Kështu, çdo punim i imi synonte të pasqyronte pos të tjerash edhe jetën e vështirë të popullit shqiptar. Menjëherë pas vrasjes së Avni Rustemit nga dora tradhtare unë përpiqesha të bëja diçka që ta kujtojë dhe ta përjetësojë në vepër këtë trim kombëtar. Kështu, nga një medaljon të parë që bëra për Avniun e ri, m’u kujtua se ishte dhjetëvjetori i atyre refugjatëve të mjerë, që pasuan në Ullishtet e Vlorës. Krahas punimit të medaljonit të Avni Rustemit, më doli parasysh një galeri pleqsh të lodhur nga vuajtjet, nga uria dhe skamja

[gen|us]

Odhise Paskali,artisti mit që krijoi në katër regjime

--------------------------------------------------------------------------------

“Dosja e dorëshkrimeve u paraqit si provë për akuzën”


Neshat Tozaj: Si mbërriti libri i Paskalit në laboratorin e Kriminalistikës

“S’mund ta arrestoni skulptorin, i thashë, se s’mund të arrestoni sheshet e Shqipërisë”

“Odise Paskalin nuk mund ta mbajnë thonjtë e Sigurimit të Shtetit. Ta prangosësh atë, do të thotë të arrestosh sheshet e bulevardet e Shqipërisë që hijeshohen nga monumentet e tij”.

Ky ka qenë reagimi i specialistit të laboratorit të kriminalistikës në kohën kur operativi i Sigurimit i ka çuar për të fotografuar dosjen me dorëshkrimet e skulptorit të shquar. Teksa kujton këto çaste dramatike, shkrimtari i njohur Neshat Tozaj, që asokohe bënte profesionin e ekspertit të këtij laboratori të Ministrisë së Brendshme, rrëfen për herë të parë odisenë e librit të kujtimeve të Paskalit, që krejt rastësisht do të bëhej një ditë të bukur “lëndë e parë” për organet e Sigurimit të Shtetit. Në një intervistë për gazetën “Panorama”, Tozaj dëshmon rrethanat në të cilat ishte proceduar për të kryqëzuar mjeshtrin e daltës. “Ndërkohë që për opinionin ai njihej si artist i madh, për Sigurimin e Shtetit ndiqej si një armik i popullit”, shpjegon ish-specialisti i kriminalistikës metamorfozën e atij realiteti të dyzuar. Fakti që ai vet ishte një nga krijuesit më në zë të kohës, do të çlironte një lloj rebelizmi të brendshëm, por që nuk mund të shkonte më tej se shprehja e skepticizmit për dënimin e Paskalit përballë kompetentit që vinte për të hedhur në celuloid dëshmitë e tradhtisë së tij. Gjithsesi, ekspertët do të bënin punën e vet me dosjet, dëshmitë dhe procedurat që përshkruanin rrugën e hierarkive përkatëse, të cilat në rastin konkret, për pozicion e veçantë që kishte viktima si “Skulptor i Popullit”, duhej të shkonin deri te Enver Hoxha. “Unë isha i bindur, - thotë Tozaj, - se Paskali nuk mund të sakrifikohej, jo pse dikush nga nomenklatura kishte dhimbje për të, por se veprat e tij tashmë kishin vite që kishin pushtuar sheshet e bulevardet e Shqipërisë dhe ishin bërë, si të thuash, historia e vendit në bronz”.

Zoti Neshat, disa nga të afërmit dhe familjarët e skulptorit Odise Paskali thonë se ju keni dijeni për një tentativë të Sigurimit të Shtetit për arrestimin e tij...

Që në fillim desha të sqaroj se nuk kam shërbyer në Sigurimin e Shtetit, por kam punuar në laboratorin qendror të Kriminalistikës. Kam qenë njëri nga specialistët e këtij institucioni, që ishte pjesë e Ministrisë së Brendshme. Profesioni im lidhej me zbardhjen e rrethanave dhe protagonistëve të krimeve të ndryshme. Laboratori ku punoja duhej të vinte gishtin tek autorët e vërtetë, në morinë e një dyzine të dyshuarish. Dhe mikroskopi me të cilin punova nuk më gaboi asnjëherë. Në këtë kontekst, Odise Paskali, emri i tij, nuk kishte pse të bëhej objekt i punës time...

Keni kryer detyrën e specialistit të laboratorit të Ministrisë së Brendshme, ndërkohë që keni qenë edhe një nga shkrimtarët profesionistë. A keni pasur lidhje me profesor Paskalin?

Për fatin e keq nuk jam takuar asnjëherë me profesor Odisenë, por e kam njohur nëpërmjet veprës si mjeshtër të daltës dhe gdhendjes. Ai pjesën më të madhe të kohës e harxhonte në studion personale dhe rrallë gjendej në mjedise publike. Gjithmonë e kam çmuar dhe ndjekur me interes veprën e tij. Për mua mjeshtri Paskali mbetet nga më të mëdhenjtë e skulpturës shqiptare dhe një gjeni i vërtetë, me artin e të cilit do të krenohen breza të tërë. Si rrallë artistë të tjerë, Paskali na ka lënë një pasuri të madhe dhe një galeri të tërë me personazhe e vepra të realizuara mrekullisht. Eshtë fakt i padiskutueshëm që për to nuk është penalizuar asnjëherë, madje është shpërblyer me shumë çmime e medalje. Desha të nënvizoj se në atë kohë askush nuk e vinte në dyshim artin e tij, përkundrazi. Odise Paskalit i besoheshin veprat më të rëndësishme, madje edhe shtatorja zyrtare e diktatorit u prodhua prej tij me porosi drejtpërdrejtë nga kreu i kupolës. Me sa kam unë dijeni, Sigurimi i Shtetit ka dashur ta penalizojë për një aspekt tjetër, që nuk kishte lidhje me produktin e daltës së tij si skulptor i shquar.

A ju kujtohet përse e akuzonte Sigurimi i Shtetit mjeshtrin e skulpturës shqiptare?

Në fakt, profesor Paskali nuk arriti deri në bankën e të akuzuarit. Padyshim që po të vinte puna deri aty, do të kishte pësuar fatin e dhjetëra e qindra të dënuarve politikë. Me sa kam pasur dijeni në atë kohë, bëhej fjalë për një penalizim të tij për motive politike dhe për prirje antiparti. Procedura për të kishte kaluar në të gjithë hierarkinë e shërbimit të Sigurimit, madje deri në zyrën e Enver Hoxhës.

[gen|us]

Përse u bë objekt i punës së Sigurimit Odise Paskali?

Pas një operacioni të njerëzve të Sigurimit, të cilët kishin operuar fshehtazi, u përpunua praktika për emërtesën përkatëse dhe pritej vetëm OK i saj, për ta bërë banor të ferrit të Burrelit a Spaçit. Për “syrin vigjilent” të Partisë, Odise Paskali ishte kryqëzuar si pjesëtar i armatës së armiqve të Partisë e të popullit. Po “regjia” nuk shkoi deri në fund si e kishin planëzuar arkitektët e padukshëm. Mesa duket aty lart dikush mendoi më tej se kaq dhe e prapësoi ofertën e spiunëve dashakeqë. Sidoqoftë, artisti i madh nuk mbeti pa gjë...
Në cilat rrethana jeni njohur ju me këtë ngjarje dhe çfarë mbani mend nga akuzat e ngritura në adresë të Odise Paskalit?
Ngjarjen e mësova në mjediset e punës në laboratorin e Kriminalistikës. Një ditë të zakonshme, njëri nga operativët e Sigurimit trokiti në zyrën time dhe kërkoi të fotografoja shpejt e shpejt një dokument që e nxori nga çanta e shpinës. Ishte një bllok shënimesh, që nga pamja e jashtme të krijonte përshtypjen se ishte i hershëm. Oficeri që e vuri në objektin e aparatit më tha të nxitoja, me idenë se kishim të bënim me një material të rëndësisë së veçantë. Si në asnjë rast tjetër të këtij procesi rutinë, njeriu që kishte sjellë “gjahun e majmë” nuk deshi të largohej për asnjë moment nga laboratori, në mënyrë që unë mos ta lexoja dokumentin e sjellë për ta fotografuar. Në gjuhën e profesionit, kjo do të thoshte se kishim të bënim me një dëshmi, në bazë të së cilës ngihej akuza ndaj mjeshtrit Paskali, i cili me sa provohej kishte bërë agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor. Gjithçka mbështetej mbi të dhënat e grumbulluara nga blloku i kujtimeve, që artisti i njohur kishte mbajtur qysh nga rinia e tij. Aty mesa dukej ishte zbuluar edhe “krimi” që kishte bërë njeriu i shquar i daltës.

Si mbërriti blloku i shënimeve të Paskalit në laboratorin e Kriminalistikës?

Mënyra si mbërriti deri në laboratorin e Kriminalistikës blloku i kujtimeve të Odise Paskalit, është një histori më vete. Kur kam marrë vesh të vërtetën përse bëhej fjalë, jam tronditur shumë.
Rastiste në diktaturë, që edhe një profesion i thjeshtë të të vinte në një pozicion të dyzuar e të vështirë. Ca më tepër, në kushtet e specialitetit tim, ku bashkë me optikën e mikroskopit kishe të bëje edhe me brutalitetin e një mekanizmi të verbër, deri në kufijtë e barbarisë, që ishte pjesë e përditshmërisë.
Nejse, të kthehemi te çasti kur mora vesh se çfarë fotografohej në laboratorin tim. Kur operativi nxitonte për të mbaruar punë sa më shpejt dhe mundohej të ma fshihte emrin e viktimës, nga objektivi i aparatit dallova për kë bëhej fjalë. Aty për aty e pyeta njeriun që më rrinte mbi krye se, pse duhej goditur profesori i nderuar i skulpturës. “Se himnizon jetën e kapitalizmit në Itali. Se flet keq për Partinë dhe socializmin tonë, prandaj!”, me sqaroi operativi, i cili kishte bindjen se këtë herë kishte rënë në një “peshk të madh”. Si ndenja disa çaste i befasuar, u ktheva sërish nga mysafiri, që nuk më shqitej nga zyra: ”Nuk ma do mëndja që thonjtë tuaj ta mbajnë këtë gjah”.Ai më siguroi se procedurat ishin drejt fundit dhe pritej vetëm një miratim rutinë. Ndërkaq, unë i shpalosa përsëri bindjen time. “Të godisni Odise Paskalin, - i thashë, - do të thotë se duhet të godisni të gjitha skulpturat e tij që kanë pushtuar mbarë vendin”. Madje mbaj mend që i kujtova edhe faktin që Paskali ishte edhe autori i shtatores zyrtare të Enver Hoxhës! Po ai nuk hiqte dorë nga e tija, duke demonstruar bindjen se shumë shpejt do ta dëgjonim emrin e skulptorit në radhën e armatës së armiqve të Partisë e të popullit, që ishin syrgjynosur në burgjet e komunizmit, apo i kishte përpirë plumbi i skuadrave të pushkatimit. Kaq, vetëm kaq munda të komunikoj me atë që kishte ardhur në laboratorin tim për të kompletuar dosjen e armikut të ri Odise Paskali. Pastaj, për disa çaste do të mbetesha në tavolinë si i mpirë. Ajo që më kishin dëgjuar veshët ishte e pabesueshme. Mjeshtrin e shquar të skulpturës, që i gjithë populli e njeh si njeri të nderuar, Sigurimi i Shtetit kërkon ta kryqëzojë si armik të popullit?! E gjitha kjo për kujtimet e viteve studentore në Torino të Italisë, për shpërthimet e dikurshme nga përjetimet intime që Paskali i madh, me shkujdesjen e njeriut të artit i kishte hedhur në letër pa kurrfarë kompleksi.

Si ra blloku i shënimeve të profesorit në duart e Sigurimit?

Dikush, i mirëbesuari i mjeshtrit të madh, ra në kontakt me librin e kujtimeve të tij. Sa shfletoi faqet e para ku lexoi shënimet nga Torino, i shkoi mendja te “e keqja” e tyre dhe nxitoi te kompetenti për ta vënë në vesh të Partisë armiqësinë e profesorit. Ky bastard i zi i lëpihej gjeniut të artit dhe mjeshtri plak, me naivitetin e fëmijës, ia besonte për t’i lexuar, pa menduar kurrë se me këtë priste fletë-arrestin e tij. Gjithsesi, në rastin e Paskalit odiseja e përndjekjes nuk funksionoi deri në fund, siç ishte menduar, megjithatë mjeshtri nuk do ta kalonte fare paq këtë. Ishte një nga paradokset kur Partia godiste nëpërmjet Sigurimit të Shtetit intelektualët e shquar.

Ju ka qëlluar të njiheni me raste të tjera gjatë kohës që punonit në laboratorin e Kriminalistikës?

Në laboratorin ku punoja, objekt ishin provat shkencore që kishin të bënin me autorësinë e krimeve të ndryshe. Misioni i këtij institucioni nuk kishte lidhje fare me përpunimin e dosjeve të sigurimit të shtetit. Praktika e këtij të fundit ishte normuar sipas një platforme të miratuar nga Byroja Politike. Asokohe, Partia ishte e interesuar për atë që kishte të bënte me intelektualët e shquar dhe njerëzit publikë. Këtë aspekt e kishte bërë pjesë të misionit të Sigurimit.
Po ndodhi që ky shërbim “inteligjent”, siç duhej të ishte, u mbush me njerëz të paaftë, të cilët rekrutoheshin nga radhët e besnikëve të partisë që stononin shumë me dimensionin e intelektualëve të vërtetë. Në këtë realitet, njerëzit që përfaqësonin “syrin dhe veshin” e Partisë do ta përkujtonin atë për rrezikshmërinë që paraqisnin intelektualë të ndryshëm. Nuk do të vononin pas kësaj as prangosjet e njerëzve të shquar dhe transferimet e tyre për të populluar ferrin e burgjeve komuniste.
Për ironi të fatit, mjaft herë informacionet që denonconin intelektualët vinin nga njerëz afër tyre me komplekse egoizmi dhe smire, që kërkonin të kompensonin inferioritetin e tyre nëpërmjet tragjedisë së të tjerëve. Goditja ndaj artistëve e shkrimtarëve në mjaft raste e ka marrë zanafillën nga inskenimet e kolegëve të tyre mediokër. Kështu ka ndodhur edhe në rastin e intelektualëve të fushave të tjera.

Tani që është botuar vepra e Paskalit, a ju kujtohet ndonjë nga ngjarjet me të cilën jeni njohur kur bënit fotografimin e bllokut të tij në laboratorin e Kriminialistikës?

Mesa di unë është botuar vetëm një libër që titullohet “Shkëndija e jetës” nga ajo që ka lënë Paskali i madh. Kam pasur rastin ta lexoj, po kam bindjen që në të nuk janë futur të gjitha krijimet e tij. Padyshim që kujtimet e mjeshtrit me një jetë interesante duhet të jenë shumë më tepër se kaq. Eshtë në nderin e botuesve të hulumtojnë e ta zbardhin atë si një pasuri e vyer. Ndërkaq, gjykoj se duhet futur në të edhe odiseja e përgjimeve që diktatura i bënte jetës private të këtij gjeniu, që na ka lënë në bronz historinë e kombit tonë. Njerëzit e dëshmitarët janë gjallë, ashtu sikundër duhet të jenë në arkivat përkatëse edhe dosjet e mbajtura në kohën e komunizmit. Me këtë punë do të sjellim edhe jetën e panjohur të Paskalit të mrekullueshëm.

[gen|us]

“Keti” i Paskalit, kartolina që “pushtoi” Moskën

Në fundin e viteve ‘50 “Keti”, busti i famshëm i Paskalit, u bë pamje e një kartoline që u preferua shumë në qytetet e Evropës Lindore. Njëri nga ish-funksionarët e ambasadës sonë në Pragë kujton se vetëm në Moskë ishin shtypur e shpërndarë mbi 80 mijë të tilla. “Keti”, që “pushtoi” metropolin e ish-Bashkimit Sovjetik, vë në dukje ish-diplomati, atë vit do të bëhej lajtmotivi i urimeve të rinisë studentore. Buzëqeshja, hijeshia e saj, do të ishte një lloj Xhokonde, e adhuruar shumë nga të rinjtë. Duke pohuar këtë fakt, Floriana, e bija e Paskalit, thotë se bashkë me shkëmbimin e urimeve njerëzit shkëmbenin edhe historinë e dashurisë që kishte përjetuar italiania Keti. “Nuk është e rastit, - përmbledh ajo, - që ‘Ketin’ e kanë vlerësuar si një nga veprat më të mira të babait”. Rikuperimi që i ka bërë së fundi ish-asistenti i mjeshtrit të skulpturës kësaj vepre brilante, ka gëzuar familjarët e tij të trishtuar pak vite më parë, me denatyrimin e saj.


Ibrahim Kodra: Mjeshtri Paskali, Mikelanxhelo i Shqipërisë

Mjaft nga personalitetet e artit kanë lënë të arkivuara konsideratat e tyre për mjeshtrin e papërsëritshëm të skulpturës shqiptare, Odise Paskali. Nga më të spikaturat janë mbresat e piktorit të shquar Ibrahim Kodra, i cili, sikundër dhe poeti i famshëm Lasgush Poradeci, e ka cilësuar atë “Mikelanxho i Shqipërisë”. Ndër të tjera, në vlerësimet e tij gjeniu i penelit shkruan: “Odise Paskali ishte një skulptor i shquar me fond të pasur arritjesh. Shkrimtar i mirë, historian i mirë, njohës i mirë i filozofisë e i kulturave të Lindjes, të Perëndimit, i letërsisë, i etnografisë, i teologjive të ndryshme. Ai më hapi më së pari dyert e botës magjike të historisë së artit. Na fliste për artin azio-babilonas, egjiptian, greko-romak, për Xhioton, Mazaçion, për kolosët e humanizmit dhe të periudhave të mëvonshme. I pari që më dha një mësim të rëndësishëm profesional: respektimin rigoroz të disiplinës së formës. Këtë mësim të çmuar vazhdoj ta kem në konsideratë. Paskali ka mundur të sfumojë me daltimin e tij të kujdesshëm ftohtësinë matematikore të respektimit skrupuloz të harmonisë. Eshtë mjaft i ndjeshëm interesimi i tij për zhbirimet psikologjike...”

[gen|us]

“Mjeshtri i priti me neveri akuzat për tradhti”

Xhelil Gjoni: Ç’më tha Paskali kur e këshillova në Komitetin e Partisë

“Enveri kundërshtoi kërkesën e ministrit të Brendshëm për të burgosur “Skulptorin e Popullit”


“Odise Paskalin nuk duhet ta arrestojmë, por ta këshillojmë sipas rregullave të Partisë. Ky të jetë një qortim paralajmërues dhe në rast përsëritjeje të operojmë me masën ekstreme”.

Kështu e kujton kundërshtimin e Enver Hoxhës ndaj kërkesës së Ministrisë së Brendshme për të futur në burg mjeshtrin e skulpturës Xhelil Gjoni, njëri nga ish-drejtuesit e lartë të Partisë së Punës, të cilit i ka qëlluar ta çojë në fund këtë detyrë të shefit të tij.
Duke folur për gazetën “Panorama”, njeriu që ka mbyllur procedurën misterioze të Sigurimit të Shtetit për Odise Paskalin, vë në dukje çastet e papritura në zyrën e Ramiz Alisë, kur është njohur për herë të parë me objektin e penalizmit të mjeshtrit të daltës. Prej aty, kërkesa për prangosjen e tij do të kalonte për miratim në zyrën e Enverit, i cili këtë radhë do të hezitonte për ta degdisur viktimën e radhës në ferrin e Burrelit. “Me Paskalin njihesha prej kohësh, - kujton Gjoni, - dhe u ndjeva ngushtë kur më thanë se duhej ta thërrisja e ta këshilloja në zyrën time në Komitetin e Partisë së Tiranës. Ishte një detyrë delikate dhe me shumë përgjegjësi që duhej ta bëja patjetër, pavarësisht rrethanave që më lidhnin me të. Por Paskali, pas tronditjes së parë, e priti me qetësi akuzën e bërë në adresë të tij. Madje më befasoi jashtë mase kur citoi emrin e njeriut që kishte ngritur tërë alibinë e kësaj historie misterioze. Në fakt i kishte rënë në shenjë, pavarësisht se unë duhej të bëja të paditurin për identitetin e tij”. Po si u shpreh gjeniu i skulpturës shqiptare gjatë procesit të këshillimit paralajmërues? Cili ishte mendimi i tij për këto praktika të fshehta në ndjekje e në përgjim të intelektualëve e krijuesve? Si u prit ky veprim nga njerëzit që u njohën me tërheqjen e vëmendjes ndaj Paskalit?

Zoti Xhelil, disa nga miqtë e “Skulptorit të Popullit”, Odise Paskali, thonë se ju, me urdhrin e Enver Hoxhës, e keni thirrur e këshilluar atë në zyrën e Komitetit të Partisë pas denoncimit të bërë nga Sigurimi, si element antiparti. Si është e vërteta?

Kjo ka ndodhur diku nga fillimi i viteve ‘80, kur unë kryeja detyrën e sekretarit të Komitetit të Partisë së Tiranës për çështjet e propagandës. Këtu desha të saktësoj se për thirrjen e tij nuk më ka urdhëruar Enver Hoxha, po Ramiz Alia. Ky veprim do të shënonte finalizimin e një pune disamujore të Sigurimit të Shtetit, i cili me mekanizmat e tij, që tashmë dihen, këmbëngulte për ta prangosur profesor Paskalin. Mesa dukej maja e kupolës që për raste të tilla do t’i merrej leje patjetër, kishte refuzuar masën ekstreme ndaj këtij personaliteti. Sidoqoftë, e gjithë kjo do të quhej e mbyllur me një tërheqje të vëmendjes ndaj skulptorit të talentuar.

Thatë se urdhrin për ta këshilluar jua dha Ramiz Alia, po për motivin e këshillimit a ju sqaroi ai?

E vërteta është se me këtë procedurë unë isha njohur disi më parë, madje kishte qenë Ramiz Alia që më kishte azhornuar me të. Ai më thirri një ditë në zyrë dhe më dha të lexoja një dokument me dy faqe, firmosur nga ministri dhe zëvendësministri i Punëve të Brendshme. Në thelb të përmbajtjes së saj ishte një denoncim shoqëruar me propozimin për të lejuar arrestimin e Odise Paskalit si element antiparti, dhe si njeri që merrej me agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor. Fillimisht u befasova dhe nuk desha t’u besoja atyre që lexoja në atë shkresë të cikluar tepër sekrete. Odise Paskali ishte një nga personalitetet publike e krijuese më të rëndësishme të vendit. Njihesha me të prej kohësh dhe kisha respekt të veçantë. Sidoqoftë, isha para një akti të kryer, që thjesht etika si zyrtar partiak nuk më lejonte ta vija në diskutim atë. Si përfundova së lexuari, Ramiz Alia kërkoi gjykimin tim dhe aty për aty më tha se këtë dokument duhej t’ia çonte Enverit, i cili, pasi të njihej, do të jepte verdiktin përfundimtar për ndëshkimin e Paskalit.
Cili ishte sugjerimi që i dhatë Ramiz Alisë pasi u njohët me përmbajtjen e dokumentit të Sigurimit të Shtetit për Odise Paskalin?
Nuk e mbaj mend me saktësi çfarë kam shprehur gjatë takimit me Ramiz Alinë, po më kujtohet që i shpreha rezerva për atë që kishin konstatuar strukturat e sigurimit në adresë të Odise Paskalit. Ishte një çështje e mprehtë dhe duhej të mateshe mirë për të ndërhyrë në vendimmarrje. Njeriu i fundit që duhej të shprehej për këtë në të tilla raste ishte vetë Enveri.

Po Ramiz Alia, a ishte i bindur se mjeshtri i daltës duhej të vinte për riedukim diku nga Spaçi?

Me aq sa mbaj mend, Ramizi nuk m’u duk se kishte ndonjë mendim të kristalizuar. Bile-bile, me sa kuptova ai ndjehej njësoj si unë, i befasuar dhe shumë dyshues për çka përmbante letra e Sigurimit. Sidoqoftë, çështja nuk ishte në kompetencën e tij. Në këtë rast ai detyrohej ta transmetonte procedurën tek Enveri. Ishte tjetër gjë kur ky i fundit mund t’i kërkonte ndonjë mendim, siç ndodhte shpesh gjatë dënimit të njerëzve të artit e kulturës. Po nuk i dihej se ç’rrugë do të merrte çështja në zyrën e Enverit.

Si rrodhi dialogu juaj me Ramizin para se kërkesa për të prangosur Paskalin të vinte në zyrën e Enverit?

Qysh në fillim i shpreha Ramizit dyshimin tim për vërtetësinë e dokumentit të Sigurimit, që kishte të bënte me figurën e Paskalit. “Nuk besoj kurrë, - i thashë kreut të Komitetit Qendror të Partisë, - që Odise Paskali të bëjë pjesë në radhën e atyre që duan t’i nxjerrin sytë Shqipërisë. Ka vite që njihem me të dhe asnjëherë nuk më ka lënë të kuptoj se është njeriu i prapaskenave antikombëtare. Odiseja, vazhdova t’i tregoj Ramizit, vërtet që nuk është komunist, por është një figurë e nderuar atdhetare, një nga personalitetet e shquara të artit, që ka hedhur në bronz të gjitha figurat historike të kombit. Më tej i numërova disa nga veprat e tij, që atëherë ishin të pazëvendësueshme në llojin e vet. Nga mënyra si më dëgjonte Ramizi linte të kuptoja se të gjitha këto i dinte mirë, por organet e Sigurimit provonin para Partisë se ai prej kohësh ishte duke bërë një veprimtari të fshehtë antiparti. Pas një heshtjeje të shkurtër, ai u kthye nga unë dhe, duke lexuar logon e dokumentit, përmendi fjalën agjitacion e propagandë kundër Partisë dhe pushtetit popullor. Si konstatova mëdyshjen që i lexohej në vështrimin e menduar, u hodha më tej: “Edhe sikur të jenë të vërteta ato që thonë operativët e Sigurimit, asnjëherë nuk do të isha dakord që Paskalin ta penalizojmë me këtë masë ekstreme. Ai me artin brilant që ka prodhuar është një vlerë e madhe e kulturës dhe historisë tonë. Ta degdisësh në Spaç, do të thotë se duhet të shfarosësh të gjitha veprat e tij që kanë pushtuar sheshet dhe bulevardet e vendit. Kaq ishte takimi, dhe unë u largova. Ramizi pas kësaj duhej të shkonte në zyrën e Enverit.

[gen|us]

E çoi Ramizi kërkesën e Sigurimit për të arrestuar Paskalin tek Enveri, dhe si rrodhi më tej kjo çështje?

Patjetër që e çoi, se nuk kishte si të ndodhte ndryshe. Unë këtë procedurë e dija, por nuk arrija të mendoja çfarë do të vendoste Enveri. Nga ato pak fjalë që do të shënonte ai në atë shkresë do të varej fati i jetës së mjeshtrit të skulpturës. Njëherazi me të edhe fati i monumenteve të shumtë që kishte skalitur dora e tij dhe që hijeshonin rrugët dhe sheshet e qyteteve tona. Gjithsesi, kjo dilemë nuk do të zgjaste shumë. Vetëm pak orë pas këtij takimi në Komitetin Qendror, kur isha duke punuar në zyrën time në Komitetin e Partisë së Tiranës, Ramizi më telefonoi sërish dhe më njohu me atë që kishte thënë Enveri për çështjen e Odise Paskalit. “Shoku Enver, më tha ai, u shpreh kundër arrestimit të Paskalit. Ai mendon se kjo procedurë duhet të mbyllet me një këshillim qortues, që nënkuptonte një tërheqje vëmendjeje për të qenë më i kujdesshëm e i përmbajtshëm gjatë komunikimit të përditshëm”. Me sa dukej, Ramizi e kishte mirëpritur këtë qëndrim të shefit të tij. Kuptohet, ky ishte një lajm i mirë edhe për mua, që Odisenë e kisha një nga miqtë e afërt. Gjithsesi, edhe këshillimi nuk ishte një masë e lehtë, sidomos për personalitetin e spikatur të tij. Megjithëse më ngushëllonte fakti që Paskali i madh nuk do të vihej në pranga, përsëri ndjehesha keq që ai do të këshillohej për qëndrime e deklarata të sajuara. Ca më tepër kur këtë do ta bëja unë, bile në zyrën time. “Gjysma e së keqes”, mendova teksa përfundova telefonatën me Ramiz Alinë.

A e mbani mend përse e penalizonin Odise Paskalin organet e Sigurimit të Shtetit?

Kanë kaluar kohë që atëherë, por përmbajtjen e atyre çështjeve për të cilat e akuzonin mjeshtrin e madh e mbaj mend mirë. Njëra nga çështjet e atij dokumenti denoncues kishte të bënte me vlerësimet dhe deklaratat e tij për kushtet e vështira të krijuesve, sidomos të atyre që punonin me artet figurative.
Sipas tij, këtë lloj arti po e varfëronte konformizmi i komisioneve zyrtare me njerëz të paaftë, të cilët ishin duke prishur hierarkinë e veprave në emër të parimeve proletare. Bashkë me këtë brengë që mjeshtri i daltës e kishte shprehur në disa tubime me krijues e artistë, Paskali kishte shfaqur shqetësimin për kushtet mjerane në të cilat punonin mjeshtrit e penelit e të daltës. Nga sa më kujtohet, njerëzit e Sigurimit kishin qëmtuar vërejtjet e Paskalit për mungesën e dhomave të ekspozimit dhe të shitjes së veprave të artit, për krizën e bazës materiale dhe të studiove, për mënyrën vulgare si vlerësoheshin veprat e artistëve etj. Ndërkaq, syrit të vëmendshëm të njeriut që e markonte nga afër sjelljen e tij nuk i kishin shpëtuar as reagimet e trishtuara të Paskalit për varfërinë e tejskajshme të tregut, ku sipas thënieve të tij, mungojnë gjëra nga më të jetiket, që nga shkrepëset e deri te lidhëset e këpucëve. E gjithë kjo lëndë e vjelë në mjedise të ndryshme e në mënyrë të fshehtë kishte qenë e mjaftueshme për ta denoncuar e akuzuar Paskalin për “punë armiqësore” dhe “agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”.

Gazeta ka zbuluar një dokument ku Paskali akuzohet për prirje borgjeze e dekadente në krijimtarinë artistike. Për këtë Sigurimi ka arkivuar fshehtaz një dosje të dorëshkrimit të kujtimeve të tij dhe ka bërë interpretimet e tyre. A kishte gjë për këtë në shkresën e servirur nga Ministria e Brendshme në Komitetin Qendror?

Lidhur me këtë desha të them, se në shkresën e Ministrisë së Brendshme që kërkonte të dënonte Odise Paskalin bëhej fjalë edhe për një dëshmi të tillë. Sigurimi me mënyrat e veta kishte mundur të depërtonte deri te ky dorëshkrim, që në thelb ishte një ditar që Odiseja kishte mbajtur qysh në vitet e studimeve në Itali. Nga sa raportonin ekspertët e Ministrisë së Brendshme, në të kishte shënime e dokumente, interpretime e opinione politike, që binin ndesh me filozofinë marksiste-leniniste dhe moralin komunist. Ndërkaq, aty kishte edhe përjetime nga procesi për ngritjen e veprave të ndryshme. Njëri ndër ta që e rëndonte pozitën e Paskalit bënte fjalë për periudhën kur kishte daltuar bustin e mretit Zog. Ajo kishte mbetur në bllokun e Paskalit që nga viti 1928, kur ai e kishte bërë për herë të parë veprën kushtuar monarkut shqiptar. Kuptohet, në gjykimin e asaj kohe kjo do të vlerësohej më shumë se nostalgji e autorit për Lartmadhninë. Nuk i mbaj mend mirë detajet e tjera rreth këtyre dorëshkrimeve dhe çështjeve për të cilat penalizohej mjeshtri i daltës, po di të them se operacioni për t’i shtënë në dorë këto kishte qenë një veprim sa i pabesë, aq edhe dashakeq.

[gen|us]

A flitej në dokumentin e Ministrisë së Brendshme për përgjimet që i kishte bërë Sigurimi dhe njerëzit e tij Odise Paskalit?

Odise Paskali është survejuar nga organet e Sigurimit të Shtetit për një kohë të gjatë. Kjo as që diskutohet. Kishte mjaftuar një sinjal në rrugë operative për të vënë në lëvizje strukturat speciale, të cilat fill pas kësaj kishin nisur të operonin në adresë të Paskalit. Përgjimi në këtë rast ishte një praktikë rutinë për të dokumentuar e plotësuar provat e nevojshme për “armiqësinë” e viktimës, që nuk dinte gjë për çfarë ndodhte me të. Për suvrejimin e Paskalit nga Sigurimi i Shtetit kam mësuar pas takimit që bëra me Ramiz Alinë për këtë çështje.

Ju thatë se morët urdhër për të mbyllur procedurën e ngritur nga Sigurimi për Paskalin me një këshillimin qortues. Si e kujtoni momentin kur u përballët me të në zyrën e sekretarit të Komitetit të Partisë së Tiranës?

Kur më tha Ramizi se Enveri kishte porositur që unë të thërrisja e të këshilloja Odise Paskalin për të qenë më i vëmendshëm e i kujdesshëm gjatë komunikimeve të ndryshme, me thënë të drejtën u ndjeva ngushtë. Ajo ishte një detyrë partie, e duhej bërë patjetër, ca më tepër që vinte drejtpërdrejt nga Enver Hoxha.
Po si do të përballesha me mikun tim, që e kisha adhuruar prej kohësh e që kisha biseduar gjatë për artin e kulturën? Si do ta qortoja për cektësi e mungesë vigjilence mjeshtrin e shquar? Si do t’i thosha atij, se pas këtij qortimi e prisnin prangat dhe qelitë e Burrelit? Ca më tepër, që të gjitha këto nuk mund t’i besoja. Sidoqoftë, momenti ishte kritik e nuk të linte kohë për t’u zgjatur me ndjesi të tilla.

E lajmëruat zyrtarisht Paskalin...

Këshillimi në atë kohë ishte një lloj ndëshkimi penal, që parakuptonte masën më të lehtë të goditjes e dënimit. Pas tij vinte “demaskimi publik” dhe në fund burgimi. Unë duhej t’i komunikoja masën e ndëshkimit që kishte dhënë për të Enveri. Duhej ta këshilloja mikun tim, duke e paralajmëruar se tjetër herë për gabime të tilla Partia do t’i hidhte prangat. Kisha të bëja kështu me një detyrë partie shumë të rëndësishme. Rregulli e donte ta lajmëroja zyrtarisht, dhe kur të paraqitej sipas “urdhrit” të marrë nga zyrtarët e Komitetit të Partisë, t’i komunikoja atë që ishte vendosur për të në Komitetin Qendror. E kisha shumë të vështirë për të operuar në këtë mënyrë dhe vendosa të takohesha vet me të, për t’ia vënë në dukje në një lloj intimiteti. Çuditërisht në rrugicën që përballeshim çdo ditë disa kohë nuk ma zuri syri. Kisha menduar ta ftoja për një kafe në zyrë dhe atje të konsumonim edhe problemin që ishte bërë çështje dite. E përgjova një mëngjes tek kalonte pranë selisë së Komitetit të Partisë dhe pasi shkëmbyem përshëndetjen e rastit, i ofrova ftesën për kafe. Fillimisht hezitoi, po kur pa këmbënguljen time pranoi dhe të dy bashkë shkuam në zyrën time. Aty pastaj...

Çfarë ju tha Odise Paskali kur e këshilluat qortueshëm, sipas urdhrit të Enverit?

Atij i erdhi papritur dhe u trondit shumë, por e mori shpejt veten. “Mos!”, më tha teksa e njihja me përmbajtjen e denoncimit dhe aty për aty përmendi emrin e njeriut që kishte ngritur tërë atë alibi. Dhe në fakt i ra në shenjë, pavarësisht se mua nuk ma donte pozicioni t’ia konfirmoja. “Unë nuk kam atdhe tjetër, -shtoi me duar që i dridheshin, - dhe nuk kam pse t’i kundërvihem vendit tim. Dora dhe mendja ime kanë punuar për të dhe martirët e tij. Turp! Turp për ata që shpifin të tilla gjëra”, tha më në fund dhe kërkoi të pinte një gotë ujë. Pastaj për disa çaste në dhomë ra një heshtje e thellë, ku asnjëri nuk merrte guximin të shtonte gjë tjetër në atë bisedë të imponuar. Kuptohet që unë nuk kisha si t’i thosha se kjo ishte porosi e Enverit, pas një kërkese për t’u arrestuar nga Ministria e Brendshme, po duhej t’i lija të kuptonte që herë tjetër të bënte kujdes. Kaq, vetëm kaq mbaj mend nga ai takim i vështirë e shumë tundues. Më vonë jam takuar edhe herë të tjera me mikun tim Paskali. Ai asnjëherë nuk iu kthye kësaj historie.



Ridënimi i Odise Paskalit: Dhunimi i studios historike

“Mjeshtrin Paskali kanë dashur ta burgosin në kohën e diktaturës, ndërkohë që në demokraci e kanë ridënuar, duke i dhunuar studion ku punoi për 62 vjet”. Kështu thotë me dhimbje për gazetën “Panorama” njëri nga ish-kolegët e skulptorit të shquar. Sipas tij, odiseja me studion e Paskalit të madh nis qysh në ditët kur ndërroi jetë. “Menjëherë pas vdekjes së Paskalit, - sqaron njeriu që ka punuar prej vitesh me të, - familjarëve të tij i kërkuan çelësin e studios, me arsyetimin se aty do të instaloheshin skulptorët që do të punonin për monumentin e Enver Hoxhës. Që këtej nis denatyrimi i saj. Me dhjetëra bocete, vizatime, projekte, vepra të Paskalit u trajtuan si mall pa vlerë dhe humbën pa adresë. Buste të tëra u prishën. Në periudhën e demokracisë studios i dolën për zot të tjerë njerëz, që preferuan ta kthejnë në banesë. Për vite të tëra aty banuan dy familje. Vetëm pas këmbënguljes së familjarëve tani vonë studio mund t’u kthehej atyre në pronësi, po gjithsesi me tjetër destinacion”.
Për ish-kolegun e mjeshtrit të skulpturës shqiptare dhunimi dhe denatyrimi i strehëzës krijuese të tij është një ridënim i dytë për të. “Ç’është më e keqja, - përmbyll ai, - ende nuk ndihet kush nga autoritetet e kulturës do të punonte për ta ringritur atë në nivelin e një muzeu, që do të ishte me shumë vlerë jo vetëm për artin, por edhe shumë më gjerë.

[gen|us]

Flet e bija e artistit: Ju tregoj sekretet e atit tim…

Dalip Greca

Odhise Paskali është padyshim një nga artistët mit të Shqipërisë.Talenti i tij tërhoqi vëmedjen e autoriteteve të kohës, të cilët e dërguan për studime në Itali. Paskali u shfaq i gjithanshëm, artist shumëdimensionalësh. Emrin e tij e gjejmë në fillim të viteve ’20 të shekullit XX në shumë gazeta të kohës, brenda në Shqipëri, në Itali, në Amerikë tek gazeta Dielli, në Bukuresht etj. Shfaqet si poet, si tregimtar, eseist(ka krijaur më shumë se 800 ese),
shfaqet si kritik dhe si përkthyes, ndërkohë që shpërthen si skulptor.”I urituri”, Njeriu”,”Luftëtari Kombëtar” janë pikërisht perla të sculptures shqiptare, që u realziuan në vitet ’20. Për të sjellë të plotë figurën e artistit mit, ftuam për një intervistë të bijën e artistit, Florina
Paskali. Po kush është Floriana Paskali? Ka përfunduar Akademinë e Arteve për kritikë muzikore dhe më pas ka punuar në Radio-Tirana për 11 vjet në departamentin e gjuhëve. Ka dhënë kontribut të veçantë në përgatitjen e emisionit të muzikës shqiptare, muzikën e lehtë, muzikën popullore dhe muzikën klasike. Pas rënies të sistemit komunist shkoi në Greqi, ku e kontaktoi muzikologu i njohur grek, Jorgos Leocakos, kritik dhe muzikolog, i cili e ftoi për një bashkëpunim në botimin e një libri për historinë e muzikës shqiptare nga antikiteti deri në vitin 1990. Praktikisht me profesor Leocakos ka punuar deri në fund të vitit 1993.Projekti qe i suksesshëm. Më pas bashkëpunoi me gazetën Egnatia, kur kryeredaktori i saj, Kolec Traboini emigroi në SHBA, pronari grek Dukaqis, ia ofroi Florianës postin e kryeredaktores. Ishte e vetmja gazetë e shqiptarëve në Greqi, që botohej me fonde të Komunitetit Europian. Ndërkohë që nuk i shkëputi lidhjet me Radio-Tiranën, tek e cila mbante emisionin”Mesazhe malli” si dhe me revistënTeuta. Me gazetën Egnatia bashkëpunoi deri në vitin 1997. Në vitin 1998, në janar, iu bë një ofertë në Ministri të Kulturës, duke punuar në shumë projekte të komunitetit Europian. Më pas drejtoreshë e Qendrës Kulturore të Fëmijëve. Në vitin 2000 vjen në SHBA.Pas një kursi të gjuhës angleze, kaloi në New York University, ku u
diplomua për Art Administration dhe biznes arti. U kthye në Shqipëri dhe u emërua drejtoreshë e Qendrës Kulturore të Ushtrisë.Pas një pune trevjeçare në artin dhe shtypin ushtarak vendos që të botojë albumin trevëllimësh”Për Paskalin nga Paskali”.
-Floriana, mirëserdhët në redaksinë e Illyria-s.Nuk është hera e parë që intervistoheni nga Illyria, apo jo? -
-Është hera e dytë që intervistohem nga gazeta e respektuar”Illyria”, me emër mjaft të mirë jo vetëm në Amerikë, por edhe në pjesën tjetër të diasporas shqiptare në kontinentet e tjerë, dhe padyshim në trojet amtare. Herën e parë jam intervistuar në vitin 2000. Objekti i intervistës së para shtatë viteve kishte të fokusuar krijimin e Fondacionit”Paskali”. Vazhdoj të jem e përkushtuar ndaj veprës të atit tim dhe kurrë nuk do të rresht edhe në të ardhmen.
-Nga intervista e parë në këtë të dytën janë shtatë vite kohore. Ç’keni mundur të bëni për trashëgiminë e atit tuaj, mitin e artit shqiptar?

-Kam botuar albumin me tre vëllime”Për Paskalin nga Paskali”, që botim akademik me 450 faqe.
-Si dhe kur ju lindi ideja për një botim të tillë? Cila ishte shtysa?
-Fillimisht ideja më lindi nga boshllëku, mungesat që konstatova për trashëgiminë e atit tim.Pashë se Galeria e artit, Instituti i Lartë i Arteve, dhe mjediset e tjera artistike e ndjenin mungesën e Paskalit. Në Galerinë e Arteve, arkivi i Paskalit ishte bosh. Duket habi, por nuk kishte asgjë në arkiv.Ndërkohë në Akademinë e Arteve, ku studiohej Rilindja dhe Pavarësia, ku përfshihej dhe Odhise Paskali, kishte mangësi të theksuara. Në këto kushte nisa projektin, pasi materialet nuk më mungonin. Kisha punuar shumë për mbledhjen e sistemimin e tyre. Duke qenë shumë e lidhur me babain unë më mirë se kushdo tjetër mund t’ia dilja një projekti të tillë.
- Mendova se duke botuar një libër të nivelit akedemik, ashtu siç edhe është cilësuar në të vërtetë albumi, do t’i shërbeja jo vetëm babait, por edhe kulturës shqiptare. Akademia e shkencave, ku u bë promovimi, e cilësuan botimin me nivel shkencor të arrirë. Mendoj se ndërkohë është edhe një shërbim ndaj kulturës shqiptare.
-Titulli i botimit tuaj ishte thjesht një gjetje, apo më shumë se aq?

- E mendova gjatë titullin dhe më në fund m’u duk se ky titull i përgjigjej projektit tim. Doja të sillja në vëmendje të lexuesit, veçanërisht atij të interesuar se çfarë është thënë për Paskalin; ç’ka thënë vetë Paskali, çilat janë prurjet e tij në botën e letrave dhe të arteve. Prurjet e atit tim nuk janë vetëm në fushën e skulpturës por edhe në fusha të tjera të artit, në letërsi e publicistikë. Në shtrirje kohore materiali rrok vitet 1922-20005. E kam thënë edhe në fillim të veprës së botuar se :”Përmbledhja në 3 vëllime e shkrimeve publicistike të botuara”Për Paskalin nga Paskali”, të shtrira në harkun kohor 1922-2005, mendoj që do t’i shërbejë lexuesve për të vlerësuar më tej kontributin që i dha kombit të vet për mëse 62 vjet, im atë Odhise Paskali, duke i dhënë kulturës shqiptare përjetësinë e veprave të tij.
- E keni ndarë veprën e atit tuaj në tre vëllime.
Cilat ishin kriteret për çdo libër, historik, tematik apo ?

[gen|us]

- Më shumë është marrë parasyshë shtrati kohor i krijimtarisë. Konkretisht në volumin e parë të botimit enciklopedik”Për Paskalin nga Paskali” janë përfshirë materiale që shtresëzohen në harkun kohor 1922- 1944.
-
- Vëllimi i parë hapet me një poezi që i kushtohet organit të përmujshëm të shoqërisë të studentëve shqiptar në Itali, dhe është botuar në numrin 3 të revistës. Poezia titullohet”Shpresa e atdheut” dhe nis me vargje që evokojnë kohën e heroit Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Më pas ka dhe materiale që janë botuar në gazetën Dielli, organ Federatës”Vatra” në Amerikë. Me shumë interes është botimi i komentit të një këngë që pat botuar Dielli për “Vallen e Garentinës’ Pas komentit të Odhise Paskalit vijnë 165 vargje, që tregojnë historinë, që nderon muzën e popullit shqiptar. Ky botim është bërë në Dielli 19 prill 1924. Ka dhe materiale të tjera poetike që Odhise Paskali ka botuar në Dielli, jo vetëm poezi, por edhe studime të mirëfillta, që vazhdojnë traditën e kritikës e studimeve letrare, siç është artikulli”Shqiptarët dhe arti” botuar në Dielli me 29 maj 1924.Ndërsa në vitin 1926, botohet një tregim interesant i Odhise Paskalit me pseudonimin Gjerq Golemi me titull”Trashëgimia”. Në vëllimin e parë janë përfshirë edhe krijimtari e botuar në “Shqipëria e re’ që botohej aso kohe në Rumani, si “Shpirti i plagosur”, ”Nën maskën e
lumturisë”, “Këngë e Bajram Currit”. Në këtë vëllim të parë ka dhe shkrime, esse kushtuar kompozitorëve dhe artistëve të mëdhenj si”Jeta dhe vdekja e Mozarit”, Leonardo Davinçit apo korifejve të tjerue botror, botuar tek e Përdyjavshmja e Korçës, ndërkohë janë me dhjetëra shkrime që i kushtohen talentit të skulptorit, botohen edhe disa nga krijimet e tij, që edhe pse u krijuan herët kanë mbetur kryevepra të autorit si” I urituri” I realizuar në Romë më 1924, apo “Njeriu”, monumente të kohës si dhe ato kushtuar Mbretit Zog, apo projekti për varrin monumental të Ismail Qemalit, Nderim shqiptar, Flamurtari, Malësori(1928), Luftëtari Kombëtar 1932 në Korçë etj. - Gjithëçka që ka shkruar ati juaj apo çfarë kanë shkruar të tjerët për të janë përfshirë në këtë botim apo gjetjet janë seleksionuar
- ?
- Jo, janë përfshirë materialet më të rëndësishme që ka shkruar e krijuar Paskali, por dhe çfarë kanë shkruar të tjerët për Paskalin, natyrisht që është bërë një seleksionim. Që këtu lindi ideja për titullin që mban libri, pra çka shkruar Paskali dhe çfarë kanë shkruar për Paskalin.
- Babai juaj e ka fituar përjetësinë në art që me “I urituri” 1924,”Njeriu” 1926, apo “Luftëtari Kombëtar” 1936, a nuk duket se botimi juaj i shërben më shumë kujtesës se sa përjetësisë?
- Natyrisht, unë ua thashë që në fillim të intervistës, ndjeva boshllëkun e krijuar, mungesën e trashëgimisë në mjediset artsitike, prandaj edhe e solla.Pastaj unë nuk po i var urdhëra e medalje atit tim; ai i ka të gjitha sepse ia dha arti i tij i fuqishëm; ai është Artist i Popullit, Nder i Kombit, por ky libër plotëson atë nevojë që ndjehet në Akademinë e Arteve, në Galerinë Kombëtare dhe në institucionet e tjera artistike ku ai s’mund të mungojë. Pastaj edhe për studentët që e kanë të nevojshme njohjen e trashëgimisë që vjen nga një artist i kalibrit të madh, studiuesit e kësaj fushe tashmë e kanë të përmbledhur trashëgiminë e Odhise Paskalit. Pra unë kam arritur që t’ua sjell më afër artistin Odhise Paskali. Pastaj, këndvështrimi është i gjërë; nuk del babai thjesht një skulptor i madh, por dhe si një artist shumëdimensional, me dhunti të shumta, me interesa të larta kulturore, me prirje të rralla krijuese. Ai ka qenë edhe një eseist, që ka lënë pas rreth 810 esse, të cilat unë do t’i sjell për
lexuesit në një botim të ardhshëm.Në këtë botim Paskali del edhe si një përkthyes, poet, pra del si një njeri i artit me interesa krijuese të gjëra. Nuk them se nuk e kanë njohur në këtë këndvështrim miqtë, shokët, elita e artit, por përmes këtij botimi e njohin edhe njerezit e zakonshëm. Babai im, Odhise Paskali, përveç 8 gjuhëve që fliste, kishte një kulturë të jashtzakonshme, që rrokte shumë fusha të filozofisë, të letërsisë dhe arteve në tërësi.

- A mund të përcillni një informacion për lexuesit tanë se si shkoi babai juaj një shekull më parë tek skulptura?

- Babai siç dihet studioi për Letërsi në Universitetin e Torinos.Ka një botim të vitit 1985”Gjurmë jete”, që e tregon me hollësi rrugën e jetës së tij, por siç dihet censura e kohës e ka cunguar dhe nuk ka dalë e plotë ajo çka babai ka dashë që të përcjellë. Do ta ribotoj edhe një herë.Por duke u kthyr tek pyetja juaj babai nuk ishte rastësi që shkoi për studime. Ai kishte rënë në sy për talentin e tij qysh në fëmijërinë e tij. Qe një fëmijë inteligjent që pati prirje.Ai ka shkruar se e ka përdorur plastelinën dhe daltën që në moshën 5 vjeçare. Derisa tërhoqi vëmendjen e autoritetve të vendit dhe të huaja, të
cilët e morën dhe e dërguan në shkollë. Në fakt sipas vetë babait në kujtimet e tij ai thotë se një officer Italian u bë shkak që ai të shkonte në Itali për studime.Pra shkëndijat e para të talentit të tij janë dhënë që në fëmijëri.
- Dalta e Odhise Paskalit ka gdhëndur heronjë të lrisë, luftëtarë të penës dhe pushkës.S’ka perudhë historike, që të mos ketë përfaqësuesit e vet në artin e Paskalit. Si do ta komentonit ju faktin e orientimit kombëtar të atit tuaj artist?
- Ndjehem sinqerisht mirë, kur shoh heronjtë e kombit që ka gdhendur dalta e babait. Të jemë e sinqertë, që kur dal në Tiranë para monumentit të Skënderbeut ndjehem e emocionuar. Aty kalojnë mijëra njerëz, shpesh herë mes tyre dhe unë bija e artistit që e ka përjetësuar heroin. Edhe kur marr ndonjë ftesë të papritur:A mund të bëjmë një foto me bijën e artistit përballë heroit?-Sërish jam ndjerë shumëfish e emocionuar. Për mua babai ishte vazhdues i denjë i rilindasve, të cilët Atdheut i shërbenin me shpirt e zemër. Ai ishte dhe njeri i sakrificës. Mendoni se Luftëtari Kombëtar u derdh në bronz në Itali dhe iu deshën shumë shpenzime e stërmundime për ta sjellë me anije në Atdhe dhe për ta vendosur në Korçë.Po e njëjta gjë ka nodhur me vendosjen e “Flamurtarit” në Vlorë , apo Monumentin”Çerçiz Topulli”. Vetëm një artist me zemër të madhe mund të ndërmerrte veprime të tilla.Ai, siç shihte Italinë, e cila e kishte çdoperiudhë historike të përjetsuar në skulpturë, po ashtu kërkonte që të sillte të njëjtën gjë në Shqipërinë e zhytur në prapambetje.

Me këtë dashuri ai punoi për 62 vjet, këto marrdhënie vendosi ai me Atdheun e tij.Arti i tij në fakt është më shumë jasht se sa brenda galerive. Ai e vendosi veprën e vet në hapsirat e qyteteve.
Është folur pak për nudot e Paskalit, ç’informacion të ri sillni ju për lexusit tanë?

-Paskali ka qenë artisti që ka krijuar në katër regjime. Përsa i përket nudove unë do të thosha se ai qe i pari që vendosi nudot e para në mjediset publike.Nudo e parë në park është e Odhise Paskalit, nuk e di nëse e keni këtë informacion apo jo. Edhe në gazetat shqiptare është folur gjatë për mungesën e përhershme të nudove në parqet publike. Kjo vjen nga mungesa e informacionit.Në Pallatin Mbretëror, që në kohën e Mbreti Zog, gjendet një vepër e madhe dhe e bukur skulpturore që titullohet”Pjelloria”, është gruaja nudo me dy fëmijët tek Shatërvani, të cilën e
kam përfshirë në botimin e tanishëm.
-Duke qenë se ju kishit raporte shpirtrore të afërt me atin tuaj artist, a mund të thoni se cila ka qenë vepra më e dashur për të?

- Mendoj që “Busti i Skënderbeut” është një nga veprat që babai i ka kushtuar shumë kohë, shumë punë dhe gjithëmonë ushqente për të një ndjenjë të veçantë. Me bustin e Skënderbeut ai është marrë gati 40 vjet.Për të krijaur një hero të atyre përmasave artistike ai ka studiuar shumë, ka krijuar shumë variante derisa ka realizuar dy nga veprat e tij më përfaqësuese”Busti i Skënderbeut” më 1939 në Kukës dhe”Monumenti i Skënderbeut” që është vendosur në Tiranë me bashkautor Janaq Paço dhe Andrea Mano.Në shënimet e veta ai ka lënë Skënderbeun,ka lënë një maket të mrekullueshëm,është “Skënderbeu i ri”, që është punë gjigande, me dimensione madhështore. Gjithësesi ai ishte shumë i kënaqur për Monumentin”Skënderbeu” në Tiranë pasi
është vlerësuar si monumenti më i bukur në Europë.Më vjen keq, që në këtë kohë që jetojmë, në kushtet e vështira të ekonomisë së tregut, disa të ashtuquajtur artistë që nuk kanë asnjë lidhje me artin, po e gjuajnë këtë vepër, si burim paraje, duke përfituar se Skënderbeu dhe Flamuri kombëtar preferohen si simbole, kanë filluar që të bëjnë buste. Më vjen keq që nuk respektohet e drejta e autorit në këtë rrëmujë, dhe plagjiatura dhe amatorizmi, po dëmtojnë artin e vërtetë.Le të shpresojmë se ligji për të drejtën e autorit do t’u japë një mësim së afërmi diletantëve dhe matrapazëve. Ligji shqiptar e njeh në fakt të drejtën e autorit deri 70 vjet pas vdekjes. Në këto kushte unë do të luftoj që të jem në mbrojtjen e të drejtave të atit tim artist.
- Babai juaj para se të bënte bustin e Enverit kishte modeluar bustin e Musolinit dhe para atij të Musolinit kishte realizuar bustin e Mbretit Zog, “shemrës” së diktatorit. Pse mendoni se e toleroi Enver Hoxha babin tuaj?

- Unë mendoj se babai ishte artist i madh, i talentuar.Ai ka jetuar në disa regjime dhe secili prej tyre kishte nevojë për talentin e tij dhe nuk do ta kishte të lehtë t’i kundërviheshin.Artistët e mëdhenj, që nga Mozzarti, Mikleanxhelo, janë vepra me porosi. Ai kaloi katër regjime dhe secili prej tyre kishte nevojë për talentin e tij. Secili prej kryesunduesve kërkonte të përjetësohej në një vepër arti që të kishte autorsinë e Odhise Paskalit, aq i vlerësuar në Perëndim.Duke jetuar pranë babait unë kam përjetuar nga afër shqetësimet e tij shpirtërore, njerëzore e artistike.Shumë nga ato përmes botimit i kam nxjerrë në dritë dhe shumë të tjera priten të zbardhen në të ardhmen.
Misioni im është që të sjell për studiuesit e veprës së tij, edhe gjëra intime, edhe gjëra që nuk i dinë.

- Shtypi ka përcjellë raste kur ju keni ngritur zërin për”burgosjen” apo dhe dëmtimin e veprave të Odhise Paskalit. A keni arritur që të ç’burgosni ndonjërën prej tyre Si qëndron e vërteta?

- Tranzicioni ka të pakëndshmet e veta, vala nxjerr në ballë, matrapazë, diletantë, antikulturë, antiqytetarë, që nuk e kanë për gjë, që para një busti të një rilindasi †ue madh të vendosin një pallat a një dyqan, apo ta marrin bronzin për ta shit. Por ka dhe egoizëm siç ka dhe meskinitet. Të them se ka dhe padije, për rastin e sharrimit të bustit të Naum Veqilharxhit për ca kilogarmë Bronx, nuk di se sa e saktë jam sepse një mendje më thotë se dikush e ka orientuar atë po e quajmë hallexhiun se ai përfitimin mund ta siguronte ta zëmë edhe nga disa gëzhoja të ushtrisë që kanë qenë me shumicë në Shqipërinë e pas ’97-ës. Ndoshta Naum Veqilharxhi dikujt nga qarqet antishqiptare mund t’i prishë punë po të kemi parasyshë se ç’përfaqëson ai. Odhise Paskali nuk ka perudhë të historisë së Shqipërisë që të mos e ketë përjetësuar në monumente.Pra ka edhe një keqdashje ndaj skulptorit këtu, duke i rrëzuar veprat, rrëzohet historia. Ka edhe keqdashje profesionale. Psh Naim Frashëri i punuar nga babai im, ose De Rada, ishte në një shesh të Tiranës, punë origjinale e vitit 1962. U hoq busti sepse u bë një shesh dhe vendimi thoshte se duhej të vendosej sërish brenda vitit 1998, jemi në 2007 dhe busti nuk është vënë ende.Jo vetëm kaq, por tani nuk gjendet busti se ku është. E kam kërkuar gjithandej, por ata që e hoqën mbledhin krahët. Bashkia e Tiranës thotë se nuk di gjë. Nuk besoj se është detyrë e trashëgimatrëve të artistëve që të kthehen në roje të veprave të etërve të tyre, shteti duhet të ketë mekanizmat e veta funksionuese. Prandaj është bashkia, prandaj është Institut i monumenteve, Minsitria e Kulturës dhe e shuëm institucioneve të shtetit.Mendoj se nga njëra anë dëmton amullia, nga ana tjetër keqdashësia dhe jo profesionalizmi, së bashku me to edhe egoizmi.

-Për fatin e artistit pas vdekjes, ati juaj citon Asdrenin, ju si bija e tij, pas shkuarjes së babait nga kjo jetë, si trashëgimtare e atij thesari që ka lënë ai pas, e ndjeni se babai juaj është i respektuar edhe pas vdekjes?

-Pavarësisht se jetojmë në një kohë tepër të vështirë,madhështinë e babait e kam ndjerë dhe e ndjej shpesh.
E kam ndjerë në Prishtinë, në Pejë, ku shkolla e artit mban emrin e Odhise Paskalit, njerëzit që e njohin veprën e babait, njerëzit që duan artin, ata që e njohin veprën e babait, e vlerësojnë Paskalin si një mit dhe më thonë se është një figurë aq madhore, aq poliedrike, sa nuk i vjen më kombit. Ndërsa meskinët, shpirtvegjlit, matrapazët, përpiqen të minimizojnë, edhe pse ai është kolos.Ka dhe xhelozi.Më vjen keq psh që edhe në diasporë vendosen monumente të Skënderbeut prej amatorësh, duke i bërë të reja, ndërkohë që kryevepra e Paskalit e ka marrë vlerësimin e kohës. Shumë herë me më pak shpenzime mund të merrej leja dhe të rivendosej vepra e babait.

- Në kohën e komunizmit, babait tuaj nuk i ka munguar vlerësimi, por siç është shkruar më pas, edhe atë e ndiqnin hijet përgjuese. Ç’mund të thoni për këtë?

-U thashë se babai ka punuar dhe ka qenë i vlerësuar në katër regjime. Ai ishte dikushi. Babai qe një artist i formuar dhe kishte vlerësime jo vetëm në Shqipëri, por dhe jasht, sidomos në Itali. Duhet pasur parasysh edhe një fakt tjetër; deri në 1941 ai qëndronte në Itali, ku kishte shtëpinë, kishte studion, kishte gjithëçka i duhej një artisti të atyre përmasave.Nuk ishte formuar në shkollën e lindjes, por ishte i vetmi i shkollës së perëndimit, ç’ka përbënte një arsye për ta pasur nën mbikqyrje. Unë kam pasqyruar vetëm një fakt në libër. Fakti që babai vdiq pa pritur, nuk ka nevojë për koment.

[gen|us]

Arti i punumit te hekurit
Skenderbeu
Idea Petrit Metohu[/QUOTE]

[gen|us]

Skulptori Kristaq Rama (Skulptor i popullit)


Kristaq Rama mbeti monument

Kristaqi iku për të mbetur i pavdekshëm. Ai shkoi shumë herët, por do të rrojë gjatë. Ai ka mbetur në gur, në bronx, në themele të palëkundura. Kristaq Rama do të mbetet si një ndër skulptorët më të shquar monumentalistë. Ai në fakt vetë ishte monument.

Atë ditë, pranë tij kokëulur, pashë buzëqeshjen që i kishte ngrirë. Kristaqi shkoi duke sfiduar ligësinë. Ai u këput aty ku lindi heronjtë e tij madhështorë. Kristaqi ra mes Shotës, Azemit, Avniut, Sulejman Vokshit, Aleksandër Mojsiut>, Mujo Ulqinakut, Ndrec Ndue Gjokës, Kristoforidhit, Batos. Kristaqi u këput e ra në prehërin e hyjneshave të krijuara nga dora e tij e madhe, që kur ta zgjaste e kuptoje se sa i vogël je.

Te Kristaqi jemi të gjithë nga pak, më shumë i takon Netës. Shpesh herë i drejtohesha si një amazone që mban gjashtë metra burra (kisha parasysh Kristaqin me dy djemtë e tij). Kristaqin e kanë babë Edi dhe Olsi, nuset, nipërit dhe mbesat që janë dhe do të vijnë, atë e kanë gjakun e tyre. Por Kristaqin e kemi të gjithë ne shokët dhe miqtë e tij të afërt të punës, krijimtarisë, të jetës me gëzime, halle dhe derte, të hidhërimeve të stisura që i madhi Kristaq I kapërcente me punë, në studion e tij. Por mbi të gjithë Kristaqin e ka populli e ka kombi me veri Kosovën dhe jug Çamerinë, me shpirt në Preshevë, Tetovë, Gostivar, Kërçovë etj, kudo ku ka shqiptarë. Shote Galicën në Kukës e vendosi me shikim nga Kosova e robëruar. "Kushtrimtarin" e varrezave të dëshmorëve në Bajram Curri e ngriti madhështor duke piskatur për liri, në Mat gjendet Baba Faja Martaneshi, në Mirditë ngriti Ndrecën, në Durrës Mujon, në Korçë bijtë e saj, në Vlorë Avniun, në Elbasan si bashkëautor Kristoforidhin. Vepra pa mbarim në Muzeun Historik Kombëtar, në Muzeun e Skënderbeut në Krujë, në sheshe dhe mjedise në të katër anët e atdheut. Por "Nënë Shqipëri" në Tiranë, në varrezat e kombit, "Monumenti i Pavarësië" në Vlorë, "Përkujtimore e 1920-tës", etj. Vepra të realizuara në bashkëautorësi do të mbeten "faltore" të kombit shqiptar.

Te Kristaqi, sigurisht edhe bashkëautorët e tij, kemi të gjithë nga pak. Kemi se, në të gjithë veprën e tij ai ngjizi në skulpturë shpirtin e popullit të tij, e ngriti si piketa të ndërgjegjes së tij kombëtare në të gjithë tokën mëmë, la vepra që na bën ta kujtojmë përgjithmonë.

Eshtë e çuditshme! Ngriti me tonelata baltë edhe bëri njeri, modeloi në gur e dru, gdhëndi frymë dhe shpirt njeriu. Ra nga skelat dhe u ngrit prapë dhe udhëtoi nëpër atdhe për të lënë shenjat, preku siluetë të brishta të rupit të mermertë, skaliti simbole të shpirtit të trazuar dhe një ditë Ö.. u këput! Ra një kollos që për këdo ishte e pabesueshme, ra skulptori i madh pa e kuptuar dhe ndjerë askush se mund të binte.

Kristaq Rama aq sa i madh ishte si skulptor, po i tillë qe si njeri. Fisnik dhe human, burrë kuvendi, i urtë dhe i mençur. Ai kishte kulturë se studjoi dhe e thelloi vetëÖ.. Do ta kujtojmë gjithmonë "bablokun" tonë. Ngjiste shkallët e tepërta për në apartamentin modest dhe ndjente lumturinë në familjen e tij, duke përkëdhelur mbesën që kur e merrte në supe dukej si lule mali. Hapte dyert e studios që kërcisnin nga lodhja, pasi kapërcente pellgun me ujë dhe humbiste në punë. "Zgjohej" kur e thërriste Muntazi apo i vërshëllente Thomai për kafe. Merrte pensionin e zakonshëm, pas një pensionimi të dhunshëm, por kënaqej që njerëzit e respektonin atë dhe veprën e tij, përuleshin përpara skulpturës Rama. Ç'na shëmtove o "bablok"! Por Kristaq Rama, bashkë me Vilsonin, Danishin, Saliun, Shabanin, Guri Madhin, Ksenofonin, Muntazin, ndikuan shumë në zhvillimin më tej të artit tonë kombëtar. Ata ishin një hallkë e rëndësishme e pararendësve të tyre që krijuan shkollën e lartë të arteve figurative, seleksionuan talente dhe riklasifikuan arritje të pikturës dhe skulpturës, sollën një frymë të re dhe aq sa u mundën dhe dinin, ngritën shkollën dhe në përgjithësi artin në një stad të ri zhvillimi megjithë privacionet dhe telashet e kohës.

[gen|us]

Kristaq Rama me veprën e tij krijoi vetë shkollë, një koleksion veprash që kanë vlerën e një Akademie që meriton të quhet "Kristaq Rama" pasi ajo ka vlerat e traditave më të shquara si dhe vizionet e reja të kohës. Siluetet elegante dhe përkujdesja e sensit të bukur të Kristaqit, kur bashkohej me vrullin e kompozimin dinamik të Muntazit, plastikën e modeluar të Shabanit, vepra e tyre monumentale bëhej e bukur dhe madhështore. Kristaq Rama i kishte shokët të rrallë. Miqtë e tjerë ishin nga të gjithë moshat, punërat, të artit, të sportit, të lagjes, qytetit, të Durrësit, Shkodrës, Prishtinës etj., të Shqipërisë.

[gen|us]

Kjo Vazhdon..

[gen|us]

Ibrahim Kodra


KODRA MBERRIN NE TIRANE

Ka mberritur dje ne Tirane, ashtu sic edhe ishte premtuar, piktori i njohur Ibrahim Kodra. Sot ai do te prezantoje ne ambjentet e Galerise Kombetare te Arteve rreth 44 vepra origjinale te tij, nder te cilat jane edhe pese punimet qe ruhen prej vitesh ne fondin e galerise shqiptare. Dje Kodra, pas mberritjes ne vendlindje, nuk ka mbajtur asnje deklarate per gazetaret, nderkohe qe thuhet se edhe kushtet shendetesore te piktorit qe eshte cilesuar si i fundit i postkubisteve nuk kane qene shume te mira. Gjithsesi, deri me tani, organizatoret e udhetimit te Kodres ne Shqiperi nuk kane pranuar te japin hollesi mbi detajet e udhetimeve e tij ne vendlindje. Nga ana tjeter, ekspozita qe do te celet sot nuk do te permbaje, sic ishte premtuar, punimet retrospektive te piktorit, por thjesht punimet e fundit te tij, te cilat me se shumti i perkasin vitit 2002. Ashtu sic tregojne ata qe e njohin mire, Kodra i shet menjehere punimet e reja te tij. Ne Itali me piktorin e madh jane te lidhur edhe dy menaxhere, te cilet e paguajne Kodren 5000 euro ne muaj ne kembim te te gjitha prodhimeve te reja te tij. Gjithcka e re e postkubistit shitet sapo perfundon se punuari e, si rrjedhoje e kesaj, ekspozita aq shume e perfolur nga artistet shqiptare nuk do te permbaje tjeter vecse punimet qe kane mbetur ende te pashitura te Kodres. Ky realitet i ka lene disi te zhgenjyer edhe njerezit e artit ne Shqiperi, per te cilet eshte perfolur gjithnje se e njihnin fare pak piktorin nga Ishmi i Durresit per qe per shume vite beri emer dhe fame ne Itali. Punimet e Kodres qe do te prezantohen per here te pare ne Tirane jane sjelle nga fondi i vete Kodres, nga koleksionisti privat Renzo Calzavaro dhe punimet origjinale te viteve 1925-35 qe ruhen ne Galerine Kombetare te Arteve.

* * *

Ideja per te sjelle Ibrahim Kodren ne Shqiperi, lindi qe ne pranveren e ketij viti kur drejtues te Galerise Kombetare u munduan te festonin 85-vjetorin e lindjes se tij se largmi. Atehere ne festen e vaket, i vetmi qe arriti te mbante gjalle kujtimin e Kodres, ishte miku i tij, shkrimtari Visar Zhiti, i cili nepermjet kujtimeve qe ruante nga takimet me piktorin u mundua te krijonte nje ide te munguar te artistit mes radheve te kritikeve dhe kolegeve shqiptare te Kodres. Gjithsesi, atehere u pranua qe ai prezantim ishte fare i vaket, po te kihej parasysh fakti se Ibrahim Kodra ishte shqiptar, dhe nuk ishte e drejte qe ai te njihej aq pak nga shqiptaret. Kjo i detyroi artistet e Galerise qe te shkonin me tej ne projektet e njohjes me artin e te fundmit te postkubistit te madh. Megjithate edhe ekspozita qe do te hapet sot nuk le shume shpresa. Te vetmet qe mund te ndihmojne ne njohjen e Kodres ne Shqiperi do te jene kopjet e artikujve qe shtypi italian ka shkuar nder vite per artistin. Jane rreth 50 artikuj qe do te ekspozohen se bashku me punimet e sjella nga vete piktori. Megjithate artdashesit do te mjaftohen edhe me kaq. Rendesi ka qe Kodra do te jete per here te trete me artisteve shqiptare. Edhe pse pa punime retrospektive, piktori i njohur me origjine shqiptare me ne fund do te kete mundesi te hyje me te vertete ne jeten artistike te vendit te tij.

[gen|us]

Sa shumë mllef, vrer dhe gënjeshtra për Kodrën

Në këtë kohë tërësisht të nxehtë, nxitimtarët e përhershëm nxituan të rrisin më tej temperaturën e kohës duke sajuar “skandal” artistik, pse të tilla deri tani kemi parë me shumicë vetëm në politikë.
Heshtën e Don Kishotit kësaj radhe, por jo për herë të parë e nxori një miku im i vuajtur, piktori M. Velo, i cili vetëm në pak rreshta prononcim telefonik zbrazi një thes të tërë me vrer dhe inat të pafrenuar. Sigurisht, unë i kuptoj se si mund të ndodhë kjo gjë, sepse disa, ku padyshim bën pjesë dhe M. Velo, e kanë sëmundje sensasionin dhe tërheqjen e vemendjes. Ky kalorës me heshtën e gjatë, kudo që sulmon, i dalin skandale, prandaj harton pretenca hetimore, them kështu se unë e kam parë atë që në momentet para hapjes ishte shumë i acaruar, sepse kishte bërë një pretencë paraprake dhe mezi priste të shpallte fajtorët. M.Velo i pretencuari i djeshëm i kohës së diktaturës kishte marrë përsipër me domosdo të zbulonte se ky Kodra, të cilit po i bëheshin nderet e duhura, jo vetëm kishte mashtruar Galerinë Kombëtare të Arteve, e publikun, duke sjellë kopje, por se dhe vetë vlerat si artist janë shumë të dyshimta. Pra, ky 86 vjeçar, nuk kishte bërë asgjë tjetër, vetëm se në Itali kishte marrë lavdinë e të tjerëve. Në pretencën “hetimore” arrinte deri në absurditete të mëdha dhe dyshime se sa lekë kishte fituar?! Kodra nuk ka aq punë se ka vetëm 40 robotë, se kaq e kaq vepra janë bërë nga një piktor italian i ngarkuar me këtë mashtrim të radhës për Kodrën.
E vërteta është krejt tjetër, institucionet në seriozitetin e vet nuk merrem me çka prodhohet në mënyrë të vazhdueshme nga ligësitë individuale dhe aktuale të kohës.
G.K.A. ka ndjekur një politikë afruese me artistët që për kushte historike të ndryshme ne punojmë e jetojmë në vende të huaja punën veprën e tyre për t’ia dhënë publikut. Ne e filluam me Kodrën, si më i moshuari, më tej kemi Omer Kaleshin e me radhë. Dëshira për këtë ekspozitë lindi ndër të tjera dhe nga kërkesat e publikut dhe medias. Kur ne festuam 85- vjetorin e tij të lindjes. Kërkesa nga ana jonë ka qënë tepër serioze, e ftuam zyrtarisht për një vizitë dhe ekspozitë të tij në Tiranë dhe Prishtinë. Kjo ftesë u bë nga Drejtori i G.K.A-së të Shqipërisë dhe asaj të Kosovës, në studion e tij. Për të ishte një surprizë e bukur, të cilën e priti me shumë entusiazëm. Përveç vizitës zyrtare, dërguam në studion e tij në Milano dhe një nga punonjësit e sektorit të studimeve për të përgatitur ardhjen e ekspozitës dhe problemet e tjera siç ishte dhe katalogu.
Me këtë rast dëshiroj të nënvizoj dhe të bëj të njohur përpjekjet dhe dëshirën e G.K.A. për të sjellë sa më shumë informacion mbi jetën dhe veprën e Kodrës. Nuk më duket e drejtë që në prononcime të ndryshme G.K.A. kritikohet për mungesë serioziteti. Ne e kemi marrë jo vetëm me seriozitein më maksimal këtë aktivitet madhor, por mund të duket qartazi se çfarë i afruam ne publikut.
Duke parashtruar në kontekst se vetëm nëpërmjet një ekspozite të tillë dhe katalogut do mund të shikojmë, të pranojmë se Kodra jo vetëm ka hapur ekspozitë në Paris, megjithëse unë kam mendimin tim se nuk është vetëm Parisi qëndra e vetme e artit në kohën e sotme. Duke plotësuar këtë argument, menduam që një retrospektivë njohëse për publikun do ishte më e mira. Për ne kjo nënkupton (pjesë dokumentare, gazeta, botime të ndryshme) disa punime të para që për fat i ruan G.K.A. e Shqipërisë. Punime të tjera të punuara në kohë të ndryshme që erdhën disa pjesë nga koleksione private, apo edhe nga ato që Kodra ka krijuar këtë periudhë dhe variacione të punimeve të tij në serigrafi dhe vetëm 12 copë replika për të njohur pjesën më interesante të një periudhe në krijimtarinë e tij. Sepse, këto ndodhen në Teatrin “Masimo”. Janë dhe dy punë me bashkautor në shenjë respekti i piktorit italian për “Maestro Kodrën”, të cilat janë vendosur mbi kavaleta jo në serinë e ekspozitës. Kjo është e gjithë përmbledhja e punimeve. Duhet të theksoj se këto janë praktika të njohura, sepse autori ka të drejtë të rikrijojë variacione të krijimeve të tij, disa herë. Në këtë formë bëjnë pjesë “Arkeologjia”, “Lufta për Paqe”, etj. Këto quhen variante dhe nuk janë kopje. Duke sjellë në kujtesë të publikut me këtë rast se edhe kur një pikturë i është referuar një piktori tjetër kur e ka rikrijuar në frymën e vet, është origjinale, dhe jo më kur një autor bën disa herë variacione të punës së tij.
Van Gogu i është referuar një grafike të njohur të grafistit Hokusoi “Ura nën shi”, ose Maneja në drekën e tij i është referuar Rembrandit, ose referencat që artet moderne dhe postmoderne i kanë bërë “Mona Lizës”, “Darkës së fundit” të Leonardo Da Vinçit. Edhe vetë M. Velo ka trajtuar disa herë grafikat e tij të njëjtën temë dhe shpesh të njëjtin figuracion. Sali Shijaku tregon se një pikturë si “Trimja” e ka bërë 10 herë në variante pothuajse të njëjta.

[gen|us]

Besoj se këtu kemi të bëjmë me një piktor që në moton e tij krijuese e ka patur dhe vazhdon të ripunojë në variacione të ndryshme. Ai mund ta bëjë në grafikë dhe pikturë. Pra, është e mjaftueshme, për të vërtetuar se moskuptimi i variantit si vepër më vete është një tendencë për të krijuar, se nuk kemi të bëjmë me një piktor italian të ngarkuar për kopje të Mjeshtrit.
Unë besoj sinqerisht se miku im në këtë rast i ka hipur një kali për çështje krejt personale dhe vazhdoj të mos kuptoj qëndrimet e tij prej hetuesi dhe hetuesie. Kjo tregon se për Velon, Ibrahim Kodra nuk është aq i madh, bile nuk është i tillë fare, por vëmendja e shtypit gabimisht është vendosur mbi Kodrën, sepse të tjerë janë më të mëdhenj?
Besoj se me këtë ai nuk nënkupton veten e tij! Se pastaj kjo do të ishte tepër e kuptueshme.
Unë, nën përgjegjësinë morale dhe profesionale kam qënë i preokupuar që të ishim sa më seriozë në vazhdimësi me atë ç’ka bëmë dhe bëjmë. Për publikun mund të deklaroj se nuk besoj se Ibrahim Kodra është piktori më i madh i botës apo Europës, por është figurë që ka arritjet e veta. Kurdoherë kam qënë në respekt të të gjithë krijuesve si dhe të atyre që krijojnë përtej kulmit.
Kështu, miku im M. Velo mund të çlirohet nga kompleksi i famës së Kodrës.
Epoka kubiste dhe postkubiste ka mbyllur dyert dhe dritaret dhe i përket një të shkuare të largët, për fat të jetëgjatësisë së Kodrës, ajo vazhdon të mbahet e zbehtë në kujtesë, sepse Kodra është akoma në punë. Për kuriozitet, edhe në Durrës, këto ditë ai dhuroi një punë të punuar pas drekës në restorant. Po kështu ka punuar dhe në hotelin ku banon dhe e dha dhuratë..
Duke mos u prononcuar që në momentet e para, besoja në moralin tim se këto prononcime, të cilat herë pas here godisnin pa argumente, vetëm në funksion të përshtatjes dhe nxirrjes se kujtdo me ironi në ndonjë gazete, do dëshiroja t’i bëja thirrje, sepse këto aktivitete të përmasave të tilla kërkojnë raunde lodhjeje reale dhe angazhime të mjaft potencialeve njerëzore. Nuk mund të denigrosh si pa të keq veten se një njeri ka dëshirën e sensacionit dhe shpalos haptas dashakeqësi, që edhe pa këtë nuk është e pakët në vendin tonë. Megjithatë, pavarësisht nga të gjitha, edhe nga njerëz të përfshirë në prononcime debati ka vetëm anë pozitive, veçanërisht kur tentohet të zhvillohen në terrene profesionale. Do dëshiroja, së fundmi, të ishim pak të duruar sa të largohej Kodra. Pastaj, përsëri t’i vërsuleshim njeri-tjetrit. Megjithatë, shkoni shikoni tek studio Kodra në Milano, të jeni të sigurtë që mund të turpëroheni.

[gen|us]

Kodra zanafilla e nje qyteterimi

--------------------------------------------------------------------------------

Kodra zanafilla e nje qyteterimi (mare nga Klan)

Historia e plote e piktorit me te famshem shqiptar. Qe nga lindje ne Ishem e deri tani me rikthimin me nje ekspozite ne moshen 85 vjecare. Kush eshte Ibrahim Kodra. Fati qe i buzeqeshi nga nje takim me mbretereshen Geraldine. Udhetimet ne Shqiperi. Jeta dhe fama italiane. Takimet me Pikason e Elyarin. Gjithshka per te fundmin e kubisteve

Nga Iva Tico



Ibrahim Kodra

Rregullin e perditshem te Ibrahim Kodres nuk ka gje qe ta prishe. Jeton ne te njejtin apartament qe prej tridhjete vjetesh, kryen te njejtat veprime te perditshme, takon te njejtet miq prej vitesh, shkon ne te njejtat bare dhe restorante. Gjithcka vazhdon me te njejtin ritem, sikur koha te mos rrokullosej fare, sikur ditet te mos leviznin nga vendi. Ndoshta edhe vera e ketij viti nuk do te ndryshonte asnje grime ne ditet e saj nese nje dite maji, nje grup pune i Galerise Komebtare te Tiranes nuk do te kishte thyer qetesine e studios se tij. Fteses gati - gati te pashprese se shqiptareve, Ibrahim Kodra cuditerisht i ishte pergjigjur me nje "po" te thjeshte. "Po, jam dakort te vij ne Tirane", kishte thene per cudine e drejtorit te Galerise dhe punonjesve te tij te cilet kishin pandehur se do te ishte e veshtire t'i mbushje mendjen piktorit 85-vjecar te udhetonte drejt Tiranes. Me te njejten lehtesi te asaj "po"-je te pare, do te ecte me pas e gjithe puna. Ne me pak se dy muaj gjithcka do te ishte gati per te sjelle ne Galerine Kombetare te Arteve Ibrahim Kodren. Per te kthyer ne atdhe pas 65 vjetesh piktorin e fundit te kubisteve qe kishte kaluar ne Shqiperi vetem njezete vitet e para te jetes, por gjate gjithe pjeses tjeter te jetes kishte hedhur ne pelhure ato ngjyra te vendlindjes qe ishin ngulitur thelle ne kujtesen e tij nga ato vite te femijerise.

[gen|us]

Me largimin nga vendlindja kujtimet e Ibrahim Kodres do te fillonin pak e nga pak ta perzienin peizazhin e Ishmit me legjendat, me kalimin e viteve kujtimet dhe perfytyrimet do te fillonin te ngaterroheshin me njeri tjetrin pa i ndare kufijte se ku fillonte njeri e ku mbaronte tjetri. Dhimbja per nenen qe humbi kur ishte tre vjec, mungesa e nje babai qe me teper sesa ne shtepi gjendej ne udhetimet e tij neper detra, prania e nje njerke qe nuk kujdesej per te, do t'ia benin femijerine nje periudhe te palumtur, nje periudhe qe me teper do t'i kujtohej si nje koke vetmie te plote. Nje femijeri e tille, ku e quante veten "te tepert" e detyroi qe qysh ne moshen tete vjec te largohej nga shtepia duke filluar te kerkonte nje familje mikpritese. Parate e para do t'i fitonte pikerisht ne kete moshe, duke u bere kujdestar lopesh. Nje familje gjermane do ta mirepriste Ibrahim Kodren hera heres ne shtepine e tyre, ne vendin ku ai do te njihte nje menyre tjeter jetese. Ne nje nga keto dreka, ne nje restorant te Mamurrasit, i ndodhi nje tjeter nga ato takimet qe te ndryshojne jeten si me magji. Nje zoteri i cuditshem e grishi te punonte ne dyqanin e vet te cikerrimave ne Patok dhe i premtoi se do ta shkollonte. Endacaku i vogel pranoi menjehere. Mes njerezve qe hynin e dilnin ne dyqanin-lokal, Ibrahim Kodra do te bente njohjen e radhes qe kesaj radhe e ftonte ne nje tjeter familje, ne Durres. Mireberesi, me origjine nga Sarajevo e mbajti fjalen qe i kishte dhene, ne Durres Ibrahim Kodra mundi te futej ne shkolle. Menjehere sa nisi shkollen, iu fut edhe vizatimeve, nje pasioni qe kishte lindur ne vitet e hershme te femijerise kur i ati i kthyer nga nje prej udhetimeve te tij i kishte dhuruar te paren kuti me lapsa. Ndonese nuk kishte marre kurre mesime per vizatimin, Kodra filloi te pikturonte portrete, ne fillim te Ismail Qemalit, te Skenderbeut dhe te Naim Frasherit dhe me pas nisi te skiconte anijet ne liman. Nje italian qe ne qytet kishte nje dyqan, e fton te pikturoje portretet e klienteve te tij. Ishin pikturat e para nga te cilat Ibrahim Kodra do te fitonte para, ndonese ne ate kohe, ende me shpirtin e endacaktut parate nuk para i hynin ne sy. Se paku jo aq sa deshira per te ushtruar vizatimin. Nje nga keta kliente do t'i ndryshonte serish kursin e jetes. Ishte kuestori i qytetit te Durresit. Portretin e kuestorit, punuar nga Kodra rastesisht e kishte pare nje oficer, i cili foli per kete me nenen mbretereshe, qe njihej si nje perkrahese e artisteve. Ajo urdheroi qe piktorion e ri ta shpinin tek ajo. Me nje kostum te ri, qepur enkas per kete takim, Ibrahim Kodra doli perpara nenes mbretereshe e cila i tha qe te ndiqte shkollat ne Tirane dhe me pas do ta nisnin ne Itali per te studiuar ne Akademine e Arteve te Bukura. I tronditur nga kjo kthese e paparashikuar qe po merrte jeta e tij, Kodra mezi sa kishte nxjerre nga goja nje "po" te mekur.

Qe nga koha qe ishte larguar nga shtepia, deri ne diten kur hyri ne Institutin "Naim Frasheri", kishin kaluar vetem dy vjet. Gjate viteve te studimeve, Ibrahim Kodra gjithnje e me teper do t'i jepej edhe sportit, atletikes, hedhjes se diskut dhe te gjyles. Nisi te studionte edhe muzike, ne fillim mandolinen pastaj edhe kitaren ne orkestren e Institutit, nje pasion ky nga i cili nuk eshte ndare edhe sot e kesaj dite.

Ato vjet kane mbetur ne mendjen e Ibrahim Kodres si nje periudhe kohe e jetuar pa andrralla, kishte miq qe e kishin xhepin plot me leke, si princi Sherafedin dhe princi trashegimtar Tati, me te cilet endej sa neper restorante e salla kinemaje. Ne nje nga keto dite, kur maste rruget e Tiranes me xhepat e mbushura me parate e fituara nga shitja e portreteve, do te takohej per te fundit here me te atin. Vite me vone, gjate jetes ne Itali do te perpiqej te lidhej me te me ane te letrave. Por nga shtepia nuk do te merrte kurre pergjigje, derisa do te kuptonte qe ajo dere kishte qene e hapur per te vetem ne vitet e para te jetes se tij.

[gen|us]

Mesimet e para te mirefillta ne pikture, Ibrahim Kodra i mori ne shkollen e Odise Paskalit, qe pasi kishte studiuar ne Itali ne vitet njezete ishte kthyer ne Shqiperi dhe kishte themeluar shoqerine "Miqte e Artit". Vitet e kaluara ne kete studio do te kujtoheshin edhe si vite te leximit, vite ku Kodra do te lexonte Tolstoinn, Dostojevskin, Gogolin por edhe Fishten, Nolin, Migjenin, Sami Frasherin dhe do te ilustronte me vizatimet e tij edhe biblen e shqiptareve te asaj kohe, "Sikur te isha djale" e Haki Stermillit. Po ne kete kohe, Kodra do te gjente edhe nje menyre tjeter per te siguruar jetesen, te realizonte reklamat e filmave. Portrete te Greta Garbos, Klerk Gembellit, Carli Caplinit dhe Marlen Ditrihut, te realizuara nga ai do te fillonin te udhetonin neper qytetet shqiptare duke u bere teper te njohura nga shikuesit e asaj kohe. Fati i Ibrahim Kodres ishte parathene te ndryshohej edhe njehere pikerisht nga kinemaja. Maria Denies, nje nga yjet italiane te kohes, gjate vizites ne Tirane ishte pikturuar me kostum kombetar shqiptar nga Ibrahim Kodra. Do te ishte nderhyrja e saj dhe e konsullit italian i cili e shoqeronte, qe pas kaq vitesh pritje, Kodres t'i aprovohej e drejta per studime ne Itali vetem per dy dite. Ne kohen kur lufta e dyte Boterore ishte ne prag, Ibrahim Kodres nuk i dukej sikur shkolla e tij per arte ishte ne harmoni me ate qe po ndodhte por "sic eshte arti nje kontrast vijash dhe formash, ashtu dhe ditet e mia shtyheshin perpara duke kundershtuar fuqishem gjithcka ndodhte rreth meje". Keshtu do ta pershkruante Ibrahim Kodra, vite me pas, ne librin e tij me kujtime, ate udhetim te pare drejt vendit ku do te jetonte pergjithmone.

Mberritja ne Itali do ta bente Ibrahim Kodren qe te kuptonte se po hynte ne nje tjeter bote, Ballkani dhe legjendat tashme i perkisnin te shkuares. Pas nje qendrimi te shkurter ne Bari, Kodra udhetoi drejt Romes ku do te ndodhte i pari ndryshim i rendesishem ne formimin e tij si piktor. Ndersa e mesonin per t'u bere nje piktor akademik, Kodra do te fillonte te terhiqej nga teknikat e Sezanit, por edhe nga teknikat dhe historite e piktoreve te tjere: Mone, Mane, Renuar, Dega. Ne vend qe te riprodhonte ne menyre te persosur realitetin, ai filloi te mendonte se piktura ishte nje siperfaqe e rrafshet e veshur me ngjyra te vendosura ne njefare rregulli. Dhe per kete vendosi se Roma nuk bente per te. Destinacioni i radhes, dhe i fundit kesaj radhe, do te ishte Milano, Akademia e Breras.

[gen|us]

Ishte vjeshta e vitit 1938, kur ai arriti ne qytetin ku do te kalonte gjithe pjesen tjeter te jetes. Qe ne muajt e pare te studimeve ne Akademine Mbreterore te Arteve te Bukura, do te perfshihej befas nga lajmi se vendi i tij ishte pushtuar nga Italia. Por nga largesia e Milanos, i dukej se cdo gje po ecte normalisht. Vetem ne vitin 1942 autoritet italiane do t'u jepnin leje studenteve shqiptare per te vizituar atdheun. Ibrahim Kodra ne kete udhetim do te gjente nje Tirane qe kater vjet te shkuara nuk e kishte njohur, ne ish fshatin e dikurshem shpalosej madherisht nje bulevard qe mbyllej perpara ngrehinave ku po ndertohej Universiteti. Ai do te shihte hotel Dajtin qe do t'i dukej nje godine e perkryer. Ndonese me ane te disa miqve te tij morri pjese ne nje nga mbledhjet e Partise Komuniste, Kodra nuk e pelqente "luften politike". Per me teper, duke qene se dera e shtepise aterore i ishte mbyllur, as qe e mendoi se mund te qendronte ne Tirane, nderkohe qe Milano vazhdonte ta grishte me te gjithe ato gjera qe ende mund t'i mesonte.

Pas vitit 1943, me shkeputjen e burses Kodra do te ndiente per here te pare veshtiresite ekonomike. Per here te pare nuk do te mund te jetonte dot vetem nga ajo qe sigurohej nga shitja e pikturave, ato vite kane hyre ne kujtesen e tij si vite te mesimdhenies, jo vetem ne pikture, por edhe ne muzike, madje edhe per sport. Ne vitin 1945, me mbarimin e luftes, Kodra me miqte e tij italiane, me te cilet diskutonin per kubizmin, surrealizmin, abstraksionizmin, formuan nje grup, qe e quajten "Pertej Guernikes". Te gjithe u mbeshteten tek Pikaso, por endrra e secilit ishte te krijonin natyren e vet. Me kete grup, organizuan edhe te paren ekspozite te perbashket. Pasi i kaloi "dalldia" per impresionizimin, Ibrahim Kodra do ta rishikonte qendrimin e tij, ne momentin qe arriti te zbulonte se edhe kubizmi krijohej nga nje gjendje veshtiresie. "Gjithcka ne natyre ka forme katrore, sferike dhe cilindrike", kishte thene Sezani. Kodra e kishte perkthyer: "Tani qe shkaterruam formen, kemi krijuar nje pikture te mbeshtetur tek ngjyra dhe tek drita, duke u perpjekur keshtu te harrojme krejtesisht te shkuaren". Kete mesim do ta bente te vetin gjithe grupi "Pertej Guernikes".

Por ne Itali grupet artstike nuk kane jetegajtesi. Keshtu ne vitin 1947 Ibrahim Kodra do te gjendej ne nje tjeter grupim, ne "Grupin e Vijes", qe e cmonte kubizmin dhe abstraksionizmin si ngjarjet me te rendesishme te historise se arteve te kohes se fundit, por ne te njejten kohe ishin te ndergjegjshem se gjendeshin ne prag te arritjeve te reja.

Nga takimet me te rendesishme me personalitetet e kohes, Ibrahim Kodra kujton nje takim me Pablo Pikason, ne vitin 1948 ne Rome. Me pas do te takohej me te edhe kater here te tjera ne Kane dhe do t'i paraqiste disa nga punet e tij. "Duket se do t'i kene pelqyer, se shpesh perseriste fjalet: qenkan punime te vecanta", shkruan Ibrahim Kodra ne kujtimet e tij.

[gen|us]

Pak a shume te njejtin mendim kish ndare edhe poeti i madh francez Pol Elyar. Pas nje vizite ne studion e piktorit nga ishmi, ai do te shkruante ne Gazeten "Unita": "Kodra eshte zanafilla e nje qyteterimi te ri".

Vitet e mepasshme piktori i kujton si vite te veshtira per mbijetesen e artisteve, asokohe ai ende nuk kishte mundur te krijonte nje treg shitjeje, edhe kur shiste dicka, ne shumicen e rasteve bleresi ishte ndonje mik apo ndonje i njohur. Ne ato kohe u ndesh me nje koleksionist te quajtur Boski, inxhinier qe se bashku me nje gjenovez filluan te blinin vazhdimi