Historia e artit

[Ma-Origano]

Studimet mbi artin ne kohera jane te pafundme. Te pafundme po aq sa te kufizuara jane dhe frutet e marra nga keto studime ne vite. Jane te pafundme per faktin se cdo dite mesojme dicka te re ne lidhje me zhvillimin e artit dhe ate cfare arti perfaqeson, por gjithashtu te kufizuara pasi cdo e re gjithmone perballet me pikpyetje te cilat shpesh here mbeten thjesht pikpyetje.

Ne kete teme do te mundohemi te japim pak histori ne lidhje me artin qe ne koherat me te lashta. Me poshte do te jap nje ndarje me emertime te artit ne kohera dhe do te afroja te gjithe art dashesit te jepnin informacione ne baze te njohurive te tyre.

Nga aq sa kam lexuar gjithmone ka pasur ndeshje te mendimeve ne diskutime te tilla edhe nga studiues apo profesore te artit, per kete eshte e kuptueshme qe edhe tek kjo teme shpesh here mund te ndeshemi me mendime te cilat kundershtojne njera tjetren. Por qellimi i temes eshte te ndajme njohurite tona mbi artin duke ndihmuar njeri tjetrin per te sqaruar edhe ato ide te cilat mund ti kemi te gabuara.

Per te gjithe ata te cilet jane te interesuar te marrin pjese ne kete diksutim do ju lutesha te ndiqnin rradhen kohore te zhvillimeve te artit. Shembull: Nuk duhet kaluar drejt ne Romanticizem pa zhvilluar ne fillim artin e Rilindjes.

Gjithashtu dua te kujtoj qe cdo fyerje personale ndaj pjesmarresve ne kete teme do te fshihet dhe bashke me fyerjen do te fshihet dhe informacioni i dhene nga pjestari i cili ka fyer.

Une jam shume enthuziaste ndaj temave te tilla, shpresoj dhe ju te keni te pakten gjysmen e enthuziazmit tim dhe kjo teme

[Ma-Origano]

1. Paleolit
2. Mesolit
3. Neolit
4. Jeriko
5. Catal Huyuk
6. Sumer
7. Babilonia
8. Elam
9. Achamenid Persia
10. Akkad
11. Sirian
12. Neo Babilonian
13. Elam dhe Persia
14. Periudhat e para Dinamike
15. Mbreteria e Vjeter
16. Mbreteria e Mesme
17. Mbreteria e Re
18. Minoan
19. Cycladic
20. Mycenean
21. Periudha Arkaike
22. Periudha Klasike
23. Periudha Helenistike
24. Etruskane
25. Romake
26. Fillimet e Kristianizmit
27. Arti Bizantin
28. Arti Islamik

B. Arti i Mesjetes

1. Periudha e Mergimeve
2. Periudha Karolingiane
3. Periudha Ottoniane
4. Periudha Romaneske (*Para-Rrilindje)
5. Periudha Gotike (*Para-Rrilindje)

C. Arti i Rilindjes

1. Rilindja Proto
2. Periudha Quattro Cento
3. Periudha Cinque Cento
4. Rrilindja e Larte
5. Mannerismi

D. Arti Barok (Baroque) : Shek 17te


E. Arti Rococo : 1700 - 1792 p.k.


F. Romanticizmi : Shek 19te


G. Arti Modern


H. Arti Post Modern


I. Arti i Diteve Tona

[Ma-Origano]

Shek II para eres sone. Aferdita " Dea e dashurise greke".
Statua eshte nje nga operat me te famshme te Artit Klasik.
Gjendet ne " Louvre Paris".

[Ma-Origano]

Archaic Kuros i perket periudhes Arkaike (Rreth 500 para eres se re). Kjo veper gjendet po ne muzeun metropolitan te NY-se ne sektorin e artit grek. Karakteristike e kesaj figure eshte qeshja arkaike pra kuros(Djale nudo) jepet optimist me te qeshur e cila do te karakterizoje menyren arkaike te te perfaqsuarit te imazhit te njeriut. Sic shikohen detajet e statujes jepen paksa te improvizuara pra nuk mund te thuhet se ka perfeksion ne perfaqsimin e kontureve trupore. Duart i ka te ngjitura per te krijuar balancimin e qendrimit te statujes vertikale. Sic thame statuja eshte komplet nudo qe perfaqson metoden e re qe zhvillohet ne skulpture , metode e cila nis po me artin arkaik

[Ma-Origano]

Nje nga shenjat e hershme te perfeksionit njerezor eshte edhe "qyteti ne koder" ose Akropolis. I gjendur ne piken me te larte te Athines ky perbindesh artistik eshte konsideruar si qyteti qe flet me germadhat e tij 2500 vjecare. Projekti eshte nisur nga Pheidas per te nderuar Perendeshen "Athina" me urdher te Perikles ose drejtuesit helen qe fitoi luften. Si kontur i pergjithshen Akropolis eshte ndertuar rreth shekullit te 5-te 4-etr para eres se re. Hyrja gjendet ne pjesen perendimore te kodres. Kjo udhe e hyrjes qe hynte ne qytet quhej "Udha e shenjte". Direkt perballe saj ne krahun e djathte gjendet "Tempulli i Athina Nike(Perendeshe e luftes.)". Me pas kalon nje nje porte madheshtore qe quhet "propylaia" direkt mbas te ciles dikur gjendej nje statuje madheshtore e Athines ne bronx. Kjo statuje quhet Athina Promachos(Athina mbrojtesja). Mbrapa statujes gjendet nje mur i pagdhendur ne ane te te cilet gjendet Erecthion qe sherben si tembull per zoter te tjere te Greqise se lashte. Ne majen me te larte te qytetit mbi koder gjendet madheshtiori "PANTHEON" i cili eshte edhe ndertesa me e

[Ma-Origano]

Në të është fiksuar momenti më solemn i historisë së Krishtit. I sapozbritur nga kryqi, i gjakosur, në krahët e nënës dhe dishepujve të tij, çuditërisht me një pamje shumë humane. Kjo është panorama e një epitafi të shek. XVII-XVIII, i cili vetëm 2-3 ditë më parë, i është ofruar për blerje Muzeut Historik Kombëtar. Eshtë tepër i dëmtuar nga koha, duken qartë vijat e palosjes, sipas së cilëve janë zhdukur edhe ngjyrat, por drejtori i këtij institucioni, Moikom Zeqo, e konsideron si një rast të rrallë, këtë epitaf. Sipas tij, ai nuk përkon në mënyrën e konceptimit dhe realizimit artistik me asnjë objekt tjetër të këtij lloji, që është zbuluar në vendin tonë. Figurat e shenjtorëve të pikturuar të kujtojnë veprat e Rilindjes, kanë ngjyra jete e nuk janë të zymtë e të zbehtë. Madje Moikom Zeqo, thotë se do të shfrytëzojë datën 21 shkurt, kur do të zhvillohet një simpozium mbi Epitafin e Gllavenicës, për ekspozimin e këtij epitafi, të sapoardhur pranë arkivave të muzeut. “Përgjithësisht, epitafet e Kishës Lindore janë dokumentuar në Shqipëri. Përveç Epitafit të Gllavenicës, një vepër e rrallë e shek. XIV, i cili është i treti në botë për nga lloji, ekzistojnë edhe disa të tjerë, por epitafe të Kishës Perëndimore, në latinisht nuk janë hasur”, - shpjegon Zeqo, sipas të cilit është një rastësi që koleksionisti Vangjel Kapedani ka shtënë në dorë një të tillë dhe e ka sjellë pranë arkivave të Muzeut Historik. Mbi të vërehen qartë fjalë të shkruara në latinisht, që dëshmon për prejardhjen e tij. Disa syresh janë deshifruar, janë emrat e shkruesve të ungjijve, ndërsa të tjerat janë fshirë pjesërisht nga koha dhe është e vështirë të kuptohen. Por ndoshta pas një restaurimi, prej këtij epitafi mund të vilet më tepër informacion. Megjithë informacionin e paktë që ofron vetë vepra, sipas Zeqos, ka mundësi që ajo të ketë ardhur nga bregu italian për nevojat e kishës, në momentin kur Vatikani dërgoi misionarët e tij për në kishat e Himarës dhe është e mundur që ky epitaf të jetë përdorur pikërisht në kishat e kësaj zone bregdetare. Në datën 21 shkurt, me rastin e simpoziumit shkencor për Epitafin e Gllavenicës, do të vijnë edhe dy studiues të njohur, dr. Marta Jaro nga Budapesti dhe dr. Jan Woters, të cilët do të kryejnë analiza të mëtejshme mbi Epitafin e Gllavenicës. Ardhjen e tyre, Muzeu do ta shfrytëzojë edhe për analizimin e epitafit “të ri”, për identifikimin e përbërësve kimikë, për të realizuar më pas restaurimin e këtij objekti, si dhe për të zbuluar datimin e saktë të tij.

[Ma-Origano]

Ai është i përmasave të zakonshme 140 x 100 cm dhe si çdo objekt tjetër i këtij lloji, ku trajtohet i njëjti subjekt, ka shërbyer për organizimin e ceremonive të së “Premtes së zezë”, e cila zhvillohet vetëm një herë në vit, me rastin e Pashkëve dhe që simbolizon ditën e kryqëzimit të Krishtit. “Ky epitaf është pikturuar me bojëra vaji mbi një pëlhurë të lyer me një shtresë dylli. Në katër këndet e tij janë katër figurat ungjillore, që kanë shkruar historinë e Krishtit, Marku, Mateu, Luka dhe Gjoni, pranë të cilit shquhet në miniaturë figura e Shën Prohorit. Ata janë të futur në emblema rrethore, të shoqëruara me simbolet përkatëse si shqiponja, kau, luani dhe forma shkrimore, simbole për të cilat flitet për herë të parë në librin e Profetit Isaia”, - vazhdos Zeqo, sipas të cilit momenti i zbritjes nga kryqi, është një motiv shumë i përhapur në ikonografinë bizantine dhe metabizantine të Shqipërisë. Edhe në këtë epitaf, shohim Krishtin e shtrirë, me kokë të anuar djathtas me dorën e majtë drejt fytyrës së Shën Mërisë, e cila është në pozicionin e puthjes së dorës. Tek koka Krishtit është një figurë e njohur, Josifi i Aramateas, i cili e varrosi Krishtin në varrin që kishte përgatitur për vete në Kopshtin e Gjetsemanisë, kurse tek këmbët e tij është figura e Gjonit, dishepullit më të dashur të tij. Në anë të tij janë tre Maritë, të cilat me vajëra aromatike e përgatisin për varrim. Krishti është i vendosur mbi një pëlhurë të bardhë, me të cilën u mbështoll para se të varrosej. Në sfond duken zbehtë tri kryqet ku u kryqëzuan Krishti dhe dy të dënuarit e tjerë

[Ma-Origano]

Ndonëse është tepër i dëmtuar, për drejtorin e Muzeut Historik, ky epitaf, origjina e të cilit nuk dihet saktësisht, është një vepër e madhe. “Përsa i përket stilit artistik, dallohet qartë që nuk është i stilit të ngurtë bizantin, por në të ka nota të theksuara humane. Portretet e personazheve të epitafit janë tepër njerëzorë dhe ai ngjan më tepër me një pikturë zhanër se sa me një ikonografi. Të bën përshtypje vëmendja që i është kushtuar nga ana e autorit harmonisë konceptuale të kësaj vepre”, - thotë Moikom Zeqo, sipas të cilit, krahas të tjerave, në këtë epitaf vihen re edhe ngjyra të cilat hasen rrallë në ikonografi si e gjelbëra dhe bluja e errët, që në rastin konkret përforcojnë momentin e pikëllimit. Sipas tij, kjo vepër sjell një notë të re në traditën e pikturave shqiptare në kishat e Shqipërisë, jep një informacion të ri, për ekzistencën e epitafeve të kishës perëndimore në vendin tonë dhe për admirimin kundrejt këtij arti. “Nuk mund të themi asgjë për autorin, por nëse ajo do të restaurohet, atëherë, do të kemi një nga veprat më të shquara të shek. XVII-XVIII”, - thotë Zeqo, i cili gjithashtu e vlerëson si të shtrenjtë nga ana monetare këtë vepër, edhe pse koleksionisti që e ka ofruar nuk kërkon ndonjë shumë të madhe

[Ma-Origano]

Dikur mitet u shperndanin me ane te gojes,me anen e nje bindjeje,qe sot na duket imagjinare sepse nuk kemi te dokumentuar asgje.
Edhe pse madheshtia e Homerit na solli ne drite nje nga veprat me te fuqishme te antikitetit,ne perseri kur e lexojme mundohemi te riprodhojme ne mendjen tone ato skena dhe privime,ato luftetare te denje per nje veshtrim aq te rrepte dhe kontradiktor.Personazhe mitike.Sidoqofte jane mitet e nje kohe te vjeter,mitet e nje historie qe eshte sajuar dhe perpunuar pastaj ne shume forma ,per shkaqe dhe qellime te ndryshme.
Romaket kur gdhendin nje kolone te madhe e larte 100 m gati,per te pershkruar fitoren e Traianit mbi popullin Dace,kembengulin te japin cdo cast,cdo fitore,cdo perleshje qe shenon dhe triumfin e romakeve e,me pas,edhe lindjen dhe zhvillimin e miteve rreth ketyre ngjarjeve.Kolona e gdhendur per kete beteje te perandorit Trajan ndodhet sot ne Rome dhe eshte nje inskenim i mrekullueshem i te gjitha episodeve te ndodhura 2000 vjet me pare.Nje film,nje tregim kronollogjik i te gjitha sekuencave qe shkaktuan nje te tille lufte.

Duke u nisur nga nje pikture e Goya-s,qe eshte edhe illustruar nga Katana-,ajo titullohet "Kronos"-koha,mund te them dicka mbi mitin e asaj pikture,pasi Goya prezantoi nje histori me ane te imazhit;na dha nje dimension tjeter te kuptimit dhe defrimit me ane te miteve.
Ngjarja eshte e gjate,por thelbi i atij kanibalizmi ose me mire gllaberimi-"Koha gllaberon gjerat",kuptohet me mire sesi te gjithe gjerat,te gjitha historite,te gjithe njerezimet dhe pushtetet te krijuar ne toke,nje dite vijne dhe gelltiten pa meshire nga Koha.
Miti tregon,prezanton dhe mundohet te fantastikoje,kurse Goya me pikturen e tij tregon Kronos qe gelltit Uranin,vellain e tij dhe babai njekohesisht pas nje raporti incestual me nenen e te dyve dhe me memen -Toke, Gea.
Te flasesh per mitet,e njejta gje behet edhe sot nga artistet qe sbesojne se arti mund te "vdese",pasi gjithnje eshte nje riperpunim historise qe shkruan dhe dokumenton ngjarje.Eshte e lehte qe me ane te kinemase dhe poezise,me ane te piktures dhe fotografise,me anen e nje praktikimi me social te te berit Art,qe njerezit mos te harrojne se arti eshte ndjenje dhe ne te vendoset mbi te gjitha nje krijim qe ka te beje me rilindjen e nje deshire per te jetuar dhe per te realizuar qellim iluziv,mbase per shumicen,por qe figurimi i ketyre ndjenjave eshte i barabarte me shkembimin dhe reintegrimin ne nje epoke qe eshte,e veshtire dhe fort banale,qe te pretendosh te jesh human.Sic thoshte dhe Nietzche "Human shume human".E pra njerezit duke qene qenie te tilla dhe akoma te mos-kthyera ne qenie kanibale dhe qe gllaberojne gjithcka,mundohen te krijojne dicka te bukur,qe me anen e nje estetizmi dhe konceptimi viziv mund t'i rikthejne shpresen se arti eshte nje hapesire shume e gjere dhe e mrekullueshme.

__________________

[Ma-Origano]

shume vepra arti: piktura, skulptura jane te bazuara ne mitologji. tekjo teme do gjeni mitologjine visive.
http://www.studiolo.org/MMA-Ugolino/...-1530-03_m.jpg

kjo e para na vjen nga Dante "Inferno" ugolino and sons Jean-Baptiste Carpeaux

Ugolino dell Gheradesca historia e te cilit tregohet ne canto 33, ishte nje kont i Pises i cili denohet ne nje kala me te gjithe linjen mashkullore te familjes, dhe lihen aty te vdesin nga uria. Dante tregon se si femijte ofrojne te sakrifikojne veten qe i jati tu jetoje. dhe tek kjo skulpture e carpeaux shikohet fare mire dilema e te jatit te haje femijt e tij te cilet po vdesin nje nga nje.

para dy javesh vizitova met me motren dhe sa here qe shkoj ndaloj para kesaj skulpture, jo vetem pse me pelqen jashte mase po se krah saj eshte nje bar i vogel dhe ndalemi te ham dicka e te pushojme. sa e trishtueshme eshte te hash aty nder syte e kontit qe po kontemplon kanibalizem


rodin ka trajtuar te njejten teme por ugolinon e ka ne te katertat, gati te ushqehet.
http://uol.com.br/bienal/24bienal/nu...xixrodi01r.jpg

ndersa goya pikturoi aktin e kanibalizmit te saturn qe eshte pak a a shume e njejta histori
http://192.41.13.240/artchive/g/goya/thumbs/saturn.jpg

--------------------------------------------------------------------------------

[Mr.b3sii]

Flm shum njeri tung ..?