ILazz.Os
03-09-2007, 02:59 AM
1. Lufta e Par? Ilire-romake (229-228 p.K.) Arm? dhe pajisje luftarake ilire. N? fillimet e Mbret?ris? Ardiane, shteti ilir arrit fuqizimin m? t? madh ushtarak, duke u b?r? nj? forc? shum? e madhe detare n? Adriatik. Mbreti Agron e rriti ushtrin? e tij dhe nd?rtoi flot?n detare m? t? madhe q? kishin pasur ndonj?her? mbret?rit e m?parsh?m ilir?. Kjo shtoi ndikimin politik t? Mbret?ris? Ilire n? Ballkan. Pas vdekj?s s? Agronit fronin e mori Teuta, nj? grua e vendosur q? t? vazhdonte politik?n e paraardh?sit t? saj p?r forcimin e shtetit ilir. Ajo mori masa ushtarake p?r ta b?r? shtetin ilir zot?rues t? an?detjes s? Adriatikut. P?r k?t? n? vitin 229 p.K. ushtrit? ilire pushtuan Korkyr?n dhe qytetin m? t? pasur t? Epirit, Foiniken. Epirot?t u shk?put?n nga aleanca me grek?t dhe u lidh?n me shtetin ilir t? ardian?ve. Fuqizimi i shtetit ilir vinte n? kund?rshtim me interesant e romak?ve, fqinj?ve per?ndimor?. N? k?to rrethana filloi Lufta e Par? Ilire-romake. N? vitin 229 p.K. ushtrit? romake me 200 anije u nis?n kund?r ilir?ve. Demet?r Fari, komandant i Teut?s, q? ndodhej n? Korkyr?n e pushtuar nga ilir?t, ia dor?zoi qytetin romak?ve, t? cil?t m? pas pushtuan Apolonin? e Dyrrahun, duke kaluar n? veri kund?r Is?s e Farit. Romak?t zun? pozitat ky?e tregtare e ushtarake t? Adriatikut. Duke mos qen? n? gjendje t'u b?j? ball? romak?ve, Teuta u t?rhoq n? qytetin Rizon (Risani, n? gjirin e Kotorrit), duke k?rkuar paqe. N? vitin 228 p.K. u b? paqja me romak?t, t? cil?t e ngushtuan s? tep?rmi shtetin ilir, duke kufizuar nga Neretva deri te qyteeti i Lisit. Si sundimtar i shtetit t? ardian?ve u vendos Demet?r Fari. Dyrrahu e Apolonia u vun? n?n protektoratin romak. Ne k?t? humbje t? madhe me romak?t ndikun q?ndrimi separatist i aristokracis? taulante dhe tradhtia e Demet?r Farit, i cili u dor?zoiromak?ve edhe t? gjith? flot?n ilire. Fillimin e luft?s s? romak?ve kund?r ilir?ve, historian?t romak? e shpjegojn? me piraterin? ilire dhe me sjelljen e keqe t? Teut?s ndaj p?rfaq?suesve romak?. N? fakt ky ishte vet?m preteksti q? p?rdor?n romak?t p?r t? filluar luft?n, kurse shkaku i v?rtet? i pushtimeve romake ishin synimet hegjemoniste t? Rom?s n? at? koh?, kur ajo ishte kthyer n? nj? nga shtetet m? t? fuqishme meshdhetare. Fuqizimi ekonomik ilir po d?mtonte interesat e tregtar?ve dhe t? skllavopronar?ve romak?. Prandaj edhe agresioni ushtarak romak u parapri nga masa ekonomike. Meqen?se monedhat prej argjendi t? Dyrrahut e t? Apolonis? kishin hyr? n? qarkullim edh n? tregjet romake, p?r t? ndaluar v?rshimin e tyre, romak?t vendos?n q? edhe ata t? prisnin monedh?n e tyre prej argjendi.
2. Lufta e Dyt? Ilire-romake (219-218 p.K.) Kjo luft? erdhi si kund?rv?nie e romak?ve kund?r p?rpjekjeve q? b?n? ilir?t p?r t? rik?mbur shtetin e tyre dhe p?r ta shk?putur at? nga var?sia romake. Demet?r Fairi, pasi kishte plot?suar ambicjet e tij p?r pushtet, filloi t?ndiqte nj? politik? t? pavarur, n? kund?rshtim me paqen e n?nshkruar me romak?t, n? vitin 228 p.K. Kjo gj? pajtohej edhe me intresat e vendeve fqinje. Demetri p?rfshiu p?rs?ri n?n sundimin e tij t? gjith?territorin e Mbret?ris? Ardiane, duke lidhur edhe aleanc? me Maqedonin?. S? bashku me t?, Demet?r Fari invadoi Peloponezin, kurse m? von? me ushtrin? e vet mori disa nga qytetet q? Roma i kishte v?n? n?n var?sin? e saj, forcoi ushtrin? ilire dhe rip?rtriu flot?n detare. Nd?rkoh? gjendja politike e brendshme n? mbret?ri u dob?sua nga p?r?arja nd?rmjet drejtuesve t? shtetit ardian. Skerdiladidi, i cili qe b?r? bashk?sundimtar me Demet?r Farin, u bashkua me romak?t. Kjo gjendje e leht?soi senatin romak p?r t? nd?rhyr? p?rs?ri ushtarakisht n? Iliri. Pas dy betejave q? u zhvillun n? qytetin e Dimalit dhe n? Far, romak?t e thyen Demet?r Farin, i cili u detyrua t? largohej n? Maqedoni. K?shtu Mbret?ria Ardiane, n? vitin 218 p.K., hyri p?rs?ri n?n var?sin? e Rom?s, duke qn? e detyruar t? jepte tribut vjetor. Sundimtar i Mbret?ris? Ardiane u b? Skerdiladidi.
3. Lufta e Tret? Ilire-romake (168-167 p.K.) Kjo luft? u parapri nga nj? gjendje e v?shtir? politike e krijuar n? mbret?ri. Skerdialdidi prishi aleanc?n me Maqedonin? dhe u bashkua t?r?sisht m? romak?t. Filipi II i Maqedonis?, nd?rkoh? thurrte plane p?r t? dal? n? brigjet e Adriatikut, prej nga mendonte t? hidhej n? Itali. K?to synime filloi t'i realizonte me pushtime t? gjera n? Mbret?rin? Ardiane, duke u p?rpjekur t? b?hej edhe zot i Apolonis?. Kjo b?ri q? ushtrit? romake t? hidheshin p?rs?ri n? Iliri, n? vitin 205 p.K., p?r t? m?njuar rrezikun maqedonas. Lufta e gjat? romake-maqedonase, q? u zhvillua kryesisht n? truallin e Mbret?ris? Ardiane, e dob?soi k?t? ekonomikisht e politikisht. N? Iliri u forcuan grindjet nd?rmjet p?rkrah?sve t? Rom?s dhe p?rkrah?sve t? Maqedonis? dhe kjo shkaktoi p?r?arje. N? vitin 181 p.K. n? krye t? Mbret?ris? Ardiane u vu Genti, i cili p?r t? rik?mbur mbret?rin? e tij, filloi t? ndiqte nj? politik? antiromake, duke u bashkuar p?rs?ri me Maqedonin?. Genti ndoqi nj? politik? t? brendshme t? vendosur p?r t? bashkuar vendin e tij t? p?r?ar?. P?r k?t? mori masa p?r ngushtimin e pavar?sis? q? kishte aristokracia e qyteteve, duke forcuar k?shtu pushtetin qendror t? mbret?ris?. Me flot?n detare ilire filloi t? vinte p?rs?ri n?n kontroll an?detjen e Adriatikut. P?r t? p?rballuar sulmet romake, n? vitin 171 p.K., u krijua koalicioni iliro-maqedonas-epirot, i cili nuk dha rezultat, meq? Perseu, mbreti Maqedonas?, nuk i mbajti premtimet e dh?na. genti lidhi aleanc? edhe me Mbret?rin? Dardane. Senati romak veproi me ashp?rsin? m? t?madhe kund?r politik?s s? pavarur t? Gentit. Nj? ushtri e madhe romake zbarkoi n? vitin 168 p.K. n? brigjet e Iliris? dhe rrethoi kryeqendr?n e mbret?ris?, Shkodr?n. Politika romake "p?r?a e sundo" b?ri q? shum? qytete e krahina ilire t? mos i shkonin n? ndihm? Gentit. I ndodhur n? gjendje t? v?shtir?, Genti i k?rkoi arm?pushim pretorit romak Luc Anicit. Pas bisedimeve q? duket se pat?n p?rfundime paq?sore, romak?t me pabesi e burgos?n Gentin dhe familjen e tij dhe pushtuan Shkodr?n. Kjo sh?noi edhe r?nien p?rfundimtare t? Mbret?ris? Ardiane, n? vitin 167 p.K. Me k?t? luf?te s? Shkodr?s, n? territorin e Mbret?ris? s? mundur Ardiane u krijua nj? nj?si e re politike, Federata e Dalmat?ve, q? e kishte qendr?n n? pjes?n veriore t? mbret?ris?. Kjo federat? u krijua n? shek.II p.K., duke zgjeruar seundimin e vet deri n? kufi me liburbn?t, n? veri, dhe daors?t, n? jug. Dalmat?t vazhduan luft?n kund?r zgjerimit t? pushtimeve romake n? Iliri deri n? shek. I p.K.
2. Lufta e Dyt? Ilire-romake (219-218 p.K.) Kjo luft? erdhi si kund?rv?nie e romak?ve kund?r p?rpjekjeve q? b?n? ilir?t p?r t? rik?mbur shtetin e tyre dhe p?r ta shk?putur at? nga var?sia romake. Demet?r Fairi, pasi kishte plot?suar ambicjet e tij p?r pushtet, filloi t?ndiqte nj? politik? t? pavarur, n? kund?rshtim me paqen e n?nshkruar me romak?t, n? vitin 228 p.K. Kjo gj? pajtohej edhe me intresat e vendeve fqinje. Demetri p?rfshiu p?rs?ri n?n sundimin e tij t? gjith?territorin e Mbret?ris? Ardiane, duke lidhur edhe aleanc? me Maqedonin?. S? bashku me t?, Demet?r Fari invadoi Peloponezin, kurse m? von? me ushtrin? e vet mori disa nga qytetet q? Roma i kishte v?n? n?n var?sin? e saj, forcoi ushtrin? ilire dhe rip?rtriu flot?n detare. Nd?rkoh? gjendja politike e brendshme n? mbret?ri u dob?sua nga p?r?arja nd?rmjet drejtuesve t? shtetit ardian. Skerdiladidi, i cili qe b?r? bashk?sundimtar me Demet?r Farin, u bashkua me romak?t. Kjo gjendje e leht?soi senatin romak p?r t? nd?rhyr? p?rs?ri ushtarakisht n? Iliri. Pas dy betejave q? u zhvillun n? qytetin e Dimalit dhe n? Far, romak?t e thyen Demet?r Farin, i cili u detyrua t? largohej n? Maqedoni. K?shtu Mbret?ria Ardiane, n? vitin 218 p.K., hyri p?rs?ri n?n var?sin? e Rom?s, duke qn? e detyruar t? jepte tribut vjetor. Sundimtar i Mbret?ris? Ardiane u b? Skerdiladidi.
3. Lufta e Tret? Ilire-romake (168-167 p.K.) Kjo luft? u parapri nga nj? gjendje e v?shtir? politike e krijuar n? mbret?ri. Skerdialdidi prishi aleanc?n me Maqedonin? dhe u bashkua t?r?sisht m? romak?t. Filipi II i Maqedonis?, nd?rkoh? thurrte plane p?r t? dal? n? brigjet e Adriatikut, prej nga mendonte t? hidhej n? Itali. K?to synime filloi t'i realizonte me pushtime t? gjera n? Mbret?rin? Ardiane, duke u p?rpjekur t? b?hej edhe zot i Apolonis?. Kjo b?ri q? ushtrit? romake t? hidheshin p?rs?ri n? Iliri, n? vitin 205 p.K., p?r t? m?njuar rrezikun maqedonas. Lufta e gjat? romake-maqedonase, q? u zhvillua kryesisht n? truallin e Mbret?ris? Ardiane, e dob?soi k?t? ekonomikisht e politikisht. N? Iliri u forcuan grindjet nd?rmjet p?rkrah?sve t? Rom?s dhe p?rkrah?sve t? Maqedonis? dhe kjo shkaktoi p?r?arje. N? vitin 181 p.K. n? krye t? Mbret?ris? Ardiane u vu Genti, i cili p?r t? rik?mbur mbret?rin? e tij, filloi t? ndiqte nj? politik? antiromake, duke u bashkuar p?rs?ri me Maqedonin?. Genti ndoqi nj? politik? t? brendshme t? vendosur p?r t? bashkuar vendin e tij t? p?r?ar?. P?r k?t? mori masa p?r ngushtimin e pavar?sis? q? kishte aristokracia e qyteteve, duke forcuar k?shtu pushtetin qendror t? mbret?ris?. Me flot?n detare ilire filloi t? vinte p?rs?ri n?n kontroll an?detjen e Adriatikut. P?r t? p?rballuar sulmet romake, n? vitin 171 p.K., u krijua koalicioni iliro-maqedonas-epirot, i cili nuk dha rezultat, meq? Perseu, mbreti Maqedonas?, nuk i mbajti premtimet e dh?na. genti lidhi aleanc? edhe me Mbret?rin? Dardane. Senati romak veproi me ashp?rsin? m? t?madhe kund?r politik?s s? pavarur t? Gentit. Nj? ushtri e madhe romake zbarkoi n? vitin 168 p.K. n? brigjet e Iliris? dhe rrethoi kryeqendr?n e mbret?ris?, Shkodr?n. Politika romake "p?r?a e sundo" b?ri q? shum? qytete e krahina ilire t? mos i shkonin n? ndihm? Gentit. I ndodhur n? gjendje t? v?shtir?, Genti i k?rkoi arm?pushim pretorit romak Luc Anicit. Pas bisedimeve q? duket se pat?n p?rfundime paq?sore, romak?t me pabesi e burgos?n Gentin dhe familjen e tij dhe pushtuan Shkodr?n. Kjo sh?noi edhe r?nien p?rfundimtare t? Mbret?ris? Ardiane, n? vitin 167 p.K. Me k?t? luf?te s? Shkodr?s, n? territorin e Mbret?ris? s? mundur Ardiane u krijua nj? nj?si e re politike, Federata e Dalmat?ve, q? e kishte qendr?n n? pjes?n veriore t? mbret?ris?. Kjo federat? u krijua n? shek.II p.K., duke zgjeruar seundimin e vet deri n? kufi me liburbn?t, n? veri, dhe daors?t, n? jug. Dalmat?t vazhduan luft?n kund?r zgjerimit t? pushtimeve romake n? Iliri deri n? shek. I p.K.